Mukànda ewu n’lumbaandì luela :
- Kasongo Kàdìmbi wa mulopò Kasongo Muine Kabanza
nè Nsèiya Wàdimankùnda,
- Kapinga wa Kacì, muena kànkòlòkònkò,
- Bìlòbò byà mwà Nsanà, byà mu Cindùndù, byà mu Cibombò, byà mu Mìnkelebende, byà mu Mupondo nè Bakìtù bà mu Kasengulu,
bà sùngàbèllè jiobo’jiobo, bà à tù kàmika kayiuyì kà citembu mu bantwu.
© Pôle ISIS d’Inshasa
25, Avenue Telecom
Kinshasa Ngaliema
Tél.0998 86 35 52
Avertissement :
C’hù ciìnyi mukùnà bule : kuulu kwà mukùnà ky kùdì njila !
Ceci est une version de l’histoire secrète de Bakwà Kalonji.
Elle est écrite en « cilubà cikendàme » pour deux raisons :
– être transmise avec précision ;
– n’être transmise qu’au profit de quiconque se donne la peine d’en maîtriser le code.
Le « cilubà cikendàme » comporte des règles d’écriture distinctes des règles de lecture.
Les règles d’écriture discriminent les graphies individuelles des mots selon leurs fonctions, jusqu’à l’hétérographie des homophones ; elles organisent la mise en scène d’un message du ciluba adressé aux yeux.
Les règles de lecture préconisent des liaisons entre mots, voire l’homophonie des syllabes de graphies différentes, pour produire un message articulé. Un texte, en « cilubà cikendàme » se présente telle une partition musicale. Dans chaque syllabe, sont annotées ses trois dimensions : le son, le ton et la longueur concourant à la reproduction du ciluba tel qu’il est parlé.
Attaquer l’ouvrage, sans prise de connaissance préalable des règles de lecture du « cilubà cikendàme », c’est placer la charrue avant les bœufs, c’est s’engager dans l’impasse, à coup sûr.
Kabwà kà lubilu : kà shìlla nyama panshì !
Table des matières
Préface
L’œuvre de Mukendi Kalhàlà procède d’une longue recherche menée pendant plusieurs décennies, dans un effort solitaire.
Elle est une loupe posée sur la lubaphonie.
Elle révèle le structuralisme intégral du ciluba, reflet du structuralisme du réel dont la langue se veut une représentation symbolique.
Elle met en lumière le fait que la superstructure du ciluba est régie par la loi d’Orion, par la loi d’Isis, par la loi d’étoile, par la loi de doubles et par la loi triadique ou de Ceinture d’Orion.
L’œuvre en expose la philosophie analytique, l’anthropologie et l’arithmologie. Elle en relate l’histoire. Elle en démontre la force d’évocation littéraire.
La loi d’étoile est celle qui, dans toute entité, dessine une série de 5 pôles : 5 préfixes vocaliques, 5 particules de classe du pluriel, 5 consonnes mutant devant la voyelle « i », 5 époques de temps de conjugaison, comme les 5 doigts d’une main, comme les 5 orteils d’un pied, comme les 5 organes de sens, comme les 5 branches d’une étoile,…
La loi triadique c’est celle qui gouverne des triades, des ambivalences, des triangles mimétiques, des structures ternaires telles le « lubànzà » d’un bigame figurant les 3 pyramides de Gizeh et les 3 étoiles de la Ceinture d’Orion.
La loi de doubles est celle qui distancie un ton haut d’un ton bas, dans un préfixe verbal consonantique, qui distingue le statique du dynamique ; c’est celle qui différencie la particule de classe « lu » de la particule de classe « di », associées, l’une et l’autre, à un même radical substantif ; c’est également la loi qui emprisonne le temps dans une syllabe longue et qui exprime une fulgurance par une voyelle brève ; c’est la loi qui gouverne des structures binaires ; c’est la loi qui, dans un préfixe verbal consonantique, oppose la voyelle « a inertiel » à la voyelle « a de mouvement uniforme », la voyelle « e » à la voyelle « i », la voyelle « o » à la voyelle « u » ; c’est aussi la loi qui dessine des couples de consonnes parmi des suffixes légers ainsi que parmi des préfixes consonantiques, à l’instar du couple que forment l’étoile Soleil et l’étoile Sirius, …
La loi d’Orion est celle qui détermine 9 particules de classe du singulier, 9 couples de préfixes consonantiques, 9 couples de suffixes légers, 9 modes de conjugaison, 9 « mènà » dans le « cìata », la démocratie, 9 orifices du corps humain, 9 relations familiales, comme les 9 étoiles de la constellation d’Orion, …
La loi d’Isis est celle qui somme, à 14, le nombre de particules de classe du singulier et du pluriel et, à 14, le nombre de modes de conjugaison et de périodes de conjugaison, comme les 14 morceaux du corps d’Osiris rassemblés et recollés par Isis, comme les 14 morceaux d’une momie égyptienne.
La loi d’Orion fournit le spectrogramme du monde dans lequel nous vivons ; la loi d’étoile est la spectroscopie d’un objet tandis que la loi de doubles est celle de l’expression de l’incomplétude de tout objet et la loi d’Isis celle de renaissance et d’association.
Le ciluba est ainsi l’un des lieux d’application expérimentale de la loi connue de l’Egypte antique : « ici-bas comme là-haut », « sur la terre comme au ciel ».
L’appréhension du code du ciluba est la clé de décryptage de tout mot du ciluba, dans ses emplois métaphoriques ou géométriques et, inversement, elle permet de nommer toute réalité, par analogie ou par description directe.
Les divers thèmes se trouvent traités selon le plan ci-après :
Le structuralisme :
– « l’Esprit du ciluba : la sémantique » ;
- « les Béquilles du ciluba : la syntaxe » ;
- « le Style du ciluba : la sémiologie » ;
- « l’orthographe phonologique du ciluba ».
La philosophie analytique : « la face cachée du ciluba ».
L’histoire : « kayiuyì kà bukelenge bwà cìata ».
La force d’évocation littéraire : « mbàandì mielangana ».
L’œuvre constitue la révélation d’une voie de renaissance pour les lubaphones. Ils sont ainsi appelés à revoir leur rêve à la hausse. Toutefois, une hirondelle ne faisant pas le printemps, la renaissance des lubaphones ne peut être que leur œuvre collective, bénéficiaire de la contribution des critiques, de la pédagogie des enseignants et du soutien des hommes de culture et d’action, au profit de la jeunesse qui en vivra, avec bonheur : réhabilitée et créatrice, selon sa vocation authentique.
Pôle ISIS d’Inshasa
Avant-propos
L’avant-propos est ici un propos sur le titre de l’ouvrage.
Un titre est telle une inscription au fronton d’un édifice. Il peut piquer la curiosité d’un lecteur et l’inviter à en savoir bien plus. Il peut tout aussi bien lui paraître rébarbatif. Dans ce dernier registre, il peut repousser l’assaut d’un lecteur peu motivé.
L’intérêt qu’il y a d’expliquer le titre de l’ouvrage porte sur deux de ses termes : « kayiuyì » et « kasokòme ».
Globalement, « kayiuyì kasokòme » c’est « une histoire secrète ».
Elle est secrète, dans la mesure où elle est une version de l’histoire d’un peuple qui, à un moment donné de ladite histoire, a tenté une renaissance politique et culturelle, en puisant dans son fonds traditionnel, qui remonte à l’Egypte Antique et, qui, s’étant heurté à un double obstacle du déni colonial et des turpitudes de ses acteurs politiques, l’a refoulée dans un coin de sa mémoire pour afficher, à sa place, un discours politique opportuniste, selon son proverbe :
« mukuèbè wù à qu dìnga cu ela, paèbè hu a mu dìnga cu epela ».
Le glissement de l’histoire vers le discours politique, de « mulùllù » vers « muluòlò », de la « réalité » vers des « mythes », a été opéré au moyen de quelques métaphores dont l’ambiguïté a été un facteur déterminant.
L’histoire racontée ici est, en filigrane, celle du sang de « Hilunga Mbidi » dont la diffusion a été d’abord freinée et ensuite accélérée ainsi que celle des droits qui s’y rattachent comme part afférente d’un héritage. Elle est une relation des vicissitudes rencontrées dans la formation des communautés : des « matùnga », des « bifùndu », des « matumba », des « mèiku », des « malàllu », etc.
Fondées, toutes, sur des identités, lesdites communautés sont contrebalancées par celles fondées sur la nécessité : des « misòkò », des « bikòngo », des « bìota », des « matongo », etc., le « o » de leur désignation étant la marque de leur hétérogénéité ou de leur cosmopolitisme.
L’histoire s’appuie ainsi sur une culture ensembliste qui en organise également le vocabulaire.
Chaque verbe du ciluba appartient à un « groupe », à une « série ». Aucun verbe n’est solitaire.
Il en est ainsi de « kayiuyì » qui vient du verbe « cu yiuya », dans la série « cu yiukila ».
Il est donc dans la logique des choses qu’une éclipse de quelques pratiques sociales, chez les Bakwa Kalonji, y commande également, par voie de conséquence, une éclipse des mots de leurs désignations, tant que la civilisation y relève de l’oralité.
Ainsi, le mot « kayiuyì » n’est pas nouveau : il est un revenant qui s’affiche sur une histoire qui sort de l’ombre où il l’avait accompagnée.
CIÈNKE KÙ MÀLÈMBÈ
Ciènkèe, ciènkèe, ciènkèe : cienkèe kù màlèmbè !
Kazùbu eku, kazùbu ekùe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Ku tù dìllè ngajì mioshàe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Yi tù dìllè tu a yì pondàe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Yi pondèlà lùimà’imàe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Citàllà muena màlèmbèe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Ner wù à sàma, ner wù à buelàe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Ner wù à sàma diîba muulùe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Ky mucì wà ntàku’ntàku ewùe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Mutànkùke muyè muulùe : Ciènkèe kù màlèmbè !
Muela nsèki mu bàyembìe : Ciènkèe kù màlèmbèe !
Musambo wùdi wù àmba se :
« Mur tù lekèllè didya ngaji mibìshi èr cu dyà ngajì miosha ; mur tù pondèlè ngajì, tu a yì kàma lùimà’ima, tudi naè bù àcu tùngunuka naè dikèbulula ngènyì yà bukùdìmù bwà bintu kabù’kabù ». Naè, « tù dimukà’ayi bur citàllà, mùinè mù màlèmbè emu ». Naè, « nànsha diètù dilàlla pànu diikàle dìipi, nànsha bi tù pàka’pakà nè bi tù ponda’pondà, bìobi biikàle, ebi buanga bwà lùondopo, ebi buanga bwà mulùngu, ciètù n’cu enka munkacì mwà bijila nè mwà baluishì, mu njila wa bikùuku nè mabwe bijiatàmàne ». [1]
KAFÙNDÌLÀ
Bulenga bwà kayiuyì ca buèna mu dilaeja dyà ntàtu nè miciònkò bimòna’mona to ; bùdi mu ndondelu mulonga mu cialu ; nangànangà m’bù àcu kuàta cwà ku mùoyi’muunda sè, pànu’pànu m’pà àcu kùmpa lubòko nè cu epuka bupika. Naè, pànù, pàdì mufiìka wù à tentula mutuòka èr cu mu tentula hànu budingi’dingi, m’pà mvità, yì cà bàndukà muntwu wa nsongo : wa mutwù ku citùnji, mèiswu mu mpàla nè macì mabàwula ku mutwù.
Bukelenga bwà Bakwà Kalonji m’bwà miji mu Bulubà Bunène, nànsha wùabù mpàla yèeye, lellù, naè lukebu lwà buena Bàelèjì. Bùdi mpàlà muèndè, muunda muàmù. Wùabù mpàla wa lellù ng’wa bukelenga bwà kamùngùlù, ng’wa bukelenga bwà nkùnkùnkù.
Ngaakuilu wùabù wùdi wù laeja sè, muunda muàbù m’bukelenga bwà cìata [2]. Pà nànku, cu bù ùmvwa mù dì’bu n’cu bù àluluila ku miji yiàbù yà dilediibwa diàbù.
M’bwà cinyì nànku ?
Mùdì naè, mulengelenge wà pa diyiala ky wùdì wù vuambila, m’mùdì naè, kayiuyì kalondesha mudikàsà’ mudikàsà ky kàdì kà tùngunuka. Kayiuyì, kàdì kà tùngunuka, ky kàdì kà tancisha bantwu. Kayiuyì kà kanjìnga’njìnga n’kasakà kaambula luseke’seke : kàdi kà ya, kàoko car icikilla’kò mu njila.
Pà àcu manyina m’pà naè, bukelenga bwà Bakwà Kalonji bùvwa buashila mu dikàsà dìmwè naè bukelenga bwà mu Bulundà : ebu bubènga kamùngù-lù, buàbwa bubènga paàbù kamùngùlù ; hàonso hàbìdì maswà cu ikala makalenga hà cìata, ku bianza byà ba-mùatà.
Kàdi, èr cu shìllangana’hò mu dishidiibwa diàhò.
Bukelenga bwà mu Bulundà èr kùdìmùka’bù wuàbù mushindù, eku bwà Bakwà Kalonji wuàbù paàbù mushindù. M’buena cu amba naè, bantwu, bàvwà mu nkuasa, nè baena ditùnga m’ba’dy’kùdìmuìna maalu mulongolongo, mu di’bù’fuìlakanangana nèr mu wùabò mbàngilu wa mukana, bilondèla mùr àmba’ ambà’bo naè :
« mulàbàkàna ky wù bù dya-dya cinène ».
Dilàbakana dyà mu Bulundà dìvwa muàdì, dyà mu Bakwà Kalonji muàdì paàdì. Mu ndàbakennu ky mu nkòdyakajilu wa kayiuyì. Pà àcu manyina m’pà naè, ntàntà, wudi wu muèka pankacì pà bùonkà [3] nèr cìmènnù [4], ng’wudi pankacì pà lùntùngàkàjì [5] nèr bùntwùlùjì.[6]
Mu tùcìdì pàmwè nèr wùetù ntùckà, ca tùyi bà anjì cu ya kule, kayiuyì kaètù ca kàena kà ùmvuika, tùetu ca tùyi batandùla miji yiàkù, hìdì mu bùntwùlùjì nèr mu nkambwàkùkù [7]. Pa nànku awu, tudi bataèka mu cialu, miji, hìdì mu Bulubà Bunène nèr mu Bulundà. Tudi ba’mù’taèka tùo nèr buwùejìlùjì.[8], mùdì buciìkà bù ludika bùtùokà. Tudi ba’mù’taèka kàbìdì nèr nsòmbelu wuvwa bantwu, baenji bà maalu malonda, basòmbèla pànu, mu Kalonji.
Kayiuyì aka kàdi bur cìata ciluka : mu buciàmà, buwùejìlùjì lubèsè’bèsè naè bùntwùlùjì ; mu buludì, nkambwàkùkù lubèsè’bèsè naè muandàlùlù. [9]
Diamba nè diambulula naè, Mbidi Kiluwè ky wu laejìla Nkòngòlò Muamba bukàlàngà nè bushidìmù, ca dièna mù àcu tù vùlamija sè, panyimà paèndè, Cibinda Hilunga nè Kasongo Kàdìmbi bà fikìshìla lùntùngàkàjì mu bupòle nè lutantu to, nànsha Baena Bàelèjì, bàobo, baiyà cu tù kòdyakajila bintu mu wùabò ngumvuilu wu acu tù vudijila hànu bifùndù byà nkùngàmì [10] nè cu upula bu-mènà. Mulùllù wuètù, tùetu, ciàwù n’cu laeja sè : mu bushidìmù, tu ambuìla dikàsà naè Mbidi Kiluwè, tùetu èr cu dì àmbulula mutancì naè Baena Bàelèjì ; naè, mu lùntùngàkàjì, tu jiukìla kuulu naè Mbidi Kiluwè, tùetu car fika pale, naè Kasongo Kàdìmbi, èr cu aluka panyimà naè Baena Bàelèjì, bà vuilà cu tù pija nè cu tù pika.
Cilumbu cinène cìdi naè, pa tù ìkalà, eku mulùllù mushìwà mu’tù’sokoka, eku ngaakuilu mupungàkàna c’àyi mu wùetù njila wa buàcyà-buìlà, eku mfùndilu mukendàme ca tùyi tu mu kèbulula, m’bìshi mu tù àdì acu muna bukwà pànu nè cu bù taèka ku wuètù mudimwu ; m’bìshi mu tù àdì acu fwà bamanyà kàfuàfuàyì kà pànu ?
Cu inamina pa kayiuyì ca’in cu elelangana mìanu to. Ndettùlùjì [11] wùdi njila mîngi mipìta apu. Cu inamina kayiuyì n’cu idikija mù àcu manya ku tù fùma’fumà nèr cu idikija mù àcu cinka mu tùdì mù àcu ya ku tù ya-yà. M’bualu bù àcu tàngila cikòkà cishìya panyimà, cu dy kùngakaja, cu dy kòka mù àcu tùngunukila mu njila mupunga. Ca’in dinàya cianaànà bualà.
Kafùndìlà kaànyì n’kà àcu tanda patuòke wùanyì paànyì ngumvuilu wa kayiuyì kà Bakwà Kalonji, bwà sè, bur mùdì Batuòke nè bitèllù biàbò bimòna hànu bì vwà’bi bimanyà, bilekèla, ku luseke, bì dì’bi ca bìyi bimanyà, nànku ba-kayiuyìjà, bà àdì acu twà mitwù panshì bù àcu fùndulula kayiuyì kaètù, bà àdì acu tunta’cù paàbò muànyì emu, bì àdì acu tunciibwa’mù. Naè, mudìbu mukùna kùdì yiètù nkambwà, ciàwù n’ntumpù’ntumpù. Naè, mùomu emùemu, bu-mùntwù menemene m’mìepù ku ditù-pàkanangana.
BULUBÀ BUNÈNE [12]
Pà fikìlè Baena Bàelèjì mu ditùngà diètù, Bulubà Bunène bùvwa bualàbàla butwà mùamwa, butwà emùemu.
Bùvwa buumùkìle ku Solwezi buya tùo nèr ku Kindù ; bubangìla ku Muene’Diitu bu’car’twà tùo nèr ku Dijibà dyà Muelò.
Dìinè dìiba adi, tùetù, bàvwà batwà Kasongo Kàdìmbi nè mamùendè Nsàeyà Wàdimankùnda munyimà, ca tùvwa kàbìdì muunda mwà Bulubà Bunène to. Tukaàvwa ba’bù’sangùka, ba’dy’sòmbèla naè buètù bukelenge ku Mbìlànjì.
Baena Bàelèjì cu pàngidika’bò bù àcu kòsoloja Bulubà Bunène, mù kòsòlòjìlà’bo ditùnga dijimà.
Bàobo cu anji cu bù kòsoloja mu ntanda nèr ntanda. Cu mòna’bò naè, ntanda hìvwa hànu minène. Bàpingaja, èr cu kòsolola’bò kàbìdì ntanda mu misòkò kabù’kabù. Ca bàvwa bà kòsa hànu mikàlu nkàyàayì to ; bàvwa kàbìdì bà sungakaja bantwu nè bà songakaja bamfùmu. Bà bà àbulula : ewu pàpa nàka, ewu apàapa. Bà àmbila mfùmu wùonso naè, c’àena mù àcu itaba ku dìiyì dyà mfùmu mukuàbò mufìcka nàendè to ; naè, wùdi mù àcu itaba hànu ku dìiyì dyà muena Bàelèjì.
Bunsongonya, bù taèkèlà baena Bàelèjì munkacì mwà misòkò, m’bùshiàla’mù tùo nèr lèllù ; m’bushiàle bu’ba’ènzela hànu bàobo mudimwu.
Bulòbò buàbò ebu bù fikìle ku kacìmù bualu macimbù hà Bulubà Bunène hà tuìle bulòbò buàbò nyama ku mikòlò.
« Mucì mudyà kùdì kamunguji, ca wuèna cu asa cipàndà, ca wuèna cu enza mabaya : wùdi wù mungutukila ku bianza byà wudi wu wù mungutula». « Lukùnda luimansha naè, n’lubolà, n’luimanshila kaîshì kà dì’lu nàakò muunda ».
Kàishì kà Bulubà Bunène kàvwa cinyangu : bù bangìlle mu cinyangu ciàbù bùobu, bù tùngùnùkìlle mu cinyangu ciàbù bùobu nè bù jikìlle mu cinyangu cyà kùdì baena Bàelèjì.
Tù ambà sè, mu ngìkà [13] wa Nsàmba, wuvwa nè katentà mu Kanzènzè, mùvwa bukelenga bwà càlàllà : bùvwa bur nyunyi wa dibata, wudi dìiswu dilàlla, dikuàbò dishiàla ditàbàla. Bùvwa bukelenga bwà dilambu : bukàsàkàne bufùku nèr muunyà. Bùvwa ku bianza byà bakolè bàbìdì : mulopò nè cilùmbù. Mulopò wuvwa muena lùntùngàkàjì. Wùvwa nè bukelenga bwa kutuòke. Cilùmbù wùvwa muena malòmbà hà bakìshi. Wùvwa wù kèlella bufùku nèr bufùku.
Bantwu bàvwa bataèka bukelenga nànku bù àcu mòna’bò mù àcu dy kùmpa muàbò mù vwà’bo baswà. Cilaejilu : muntwu wa bualu wùvwa mù àcar bù tùddila mulopò mu muunyà ta cilùmbù, bufùkù. Ewu yèeye mu’bù’pangìla, muena bualu buèndè wùvwa wù àluka nàabù kùdì wuàwa. Hàmu nànku.
Bàbìdì aba, mulopò nè cilùmbù, bàobo ca bàvwa bamanyàngàne to ; ca bàvwa mù àcu mònangana mpàla to. Pàvwà’ku bualu bunène, bù vwà’bo naè bù àcu buelela mu muyiukì, bàvwa bà bà taèkela cìata pankacì paàbò, ewu eku, wùawa kùaka, bwà ca bà manyanganyi mpàla. Bantwu bàvwa basubùke, mùvwà’ku ca kùyi wù acu bà kuòkesha, cu bà tuccila cishòndo.
Bualu, bùdì mu cialu ebu, m’butuàdìjìla ku ndekellu wa bukalanga bwà dilambu. Dìiba adi bàvwa bapàlàkàna’ mu kùdì cilùmbù Nkòngòlò Muamba nè mulopò Kongi. Kongi wùvwa mupiàna nkuasa wa tàtùendè mulopò Mulombò.
Bur bilowa, muntwu dìina naè Mbidi Kiluwè, wù’fùmina ku dijiba dyà Ntanganyika, èr cu tùlla’yè kwà cilùmbù, Nkòngòlò Muamba. Wù sèlèla banyiànyàendè [14], Bulanda nè Màbèla. Yèeye cu lela Kalàllà Hilunga, kwà Bulanda èr cu lela Kisula naè Simbi, wa bakàjì, kwà Màbèla. Kalàllà Hilunga, wù kola, èr cu shiàla’yè kàpìlù [15] kà mulopò Kongi. Cu ikala’yè wù’mòna cilùmbù, wù’mòna mulopò : wù ùmuka naè yà emu, wù ya nàayì mùamwa ; wù àngata yà cilùmbù, wù yì èla pambèlu.[16]
Nkòngòlò, wuvwa mufìckìle Mbidi Kiluwè muunda, bwà banyiàyàendè, èr cu taèkela’yè kàbìdì Kalàllà Hilunga ciijì cinène. Cu mu pàngila’ yè mù àcu mu tèndula cinwà-maàyì.
Dìmwè edi, yèeye cu taèkesha cibila. Cu sòmba’yè mu nkuasa, biata biputta panshì tùo nèr ku makàsà haèndè. Cu tùkisha’yè Kalàllà naè, « jaàcu tù monè ». Awu, èr cu dy senya, èr cu buela mu cialu : wù ùmvwa ditùmbà dì mu buela, yèeye cu shieta, cu shietutuka, èr cu twà nèr panshì. Mànsèbàendè èr cu mu oluela kà lumbandì. Pàkàadì Kalàllà nèr àr diatà pa cìata, nèr àr fikà kù vwà’ye, muena ngoma cu mu tàpa dìiyi naè, « hu a ja, hu a dìmuke ».
Kalàllà wù tàpa difùmà pa cìata, cìocyo èr cu dy ìna mu dijìmbà, dìvwà munshì. Bualu bù tanduka, Kalàllà wù dy èla lubilu nèr mwà mulopò Kongi. Ky baena dyà cilùmbù paàbò panyimà abo naè, « kuàtà’ayi ». Cyà Kalàllà cì kola, yèeye cu fika mwà mulopò Kongi, naè mutwù ku nshìngù.
Hànu bà fikisha mukenji wà cilùmbù naè, Kalàllà yèeye c’àyi mufìla ku bianza byà mànsèbàendè, ewu wùdi wù èla mulopò mvità, ky mùana-butè wa Kongi, dìinà dièndè « Kiyòmbò », cu twà’ye cikèmu naè : « Akya ! Nùoyi bàlùba ». Pa bualu ebu m’bashiàle bà mu tènda mu kasàlà naè :
Kiyòmbò kya Kòngi,
Kiyòmbò kì yòmbela bàlubà.
Dìiyi edi dìdi dì àmbulula dìiyì dyà musambu wà cianga dyà naè :
« cianga wè,
cianga cyà mwà Mulombò,
cianga dy muènà’ayi wè,
cìdì cu ela èr cu tàpa mulubà » !
Kongi wù nyiemèna, Kalàllà cu nyiema paèndè. Nkòngòlò cu bàmbakaja’yè bulopò nè bu-cilùmbù. Ky kaaba kà mu’bìckìdìlà’bo naè, « Shiàbulubà ». kùdì Baena Bàelèjì, cikondo cì vuilè’bo cu longa nè cu manya muanda ewu.
Kù yillè Kalàllà Hilunga, c’àvwa mu’car’làlla. Mafùku hà nènga hànu makesè, yèeye ewu pwà, naè lusèngèngè lwà bitèllu, bì vwà’ye mu’car’angàta muàbò, ku dijiba dyà Ntanganyika. Yèeye cu londakaja Nkòngòlò nèr mu cidìllà mù vwà’ye mubùtàme. Yèeye cu mu tèndula mutwù èr cu mu jickila’mù.
Cinyangu cu buela’cì mu ditùnga. Kalàllà cu tàpa’yè kàbìdì muakùnyàendè Kisula. Cu shiàla’yè nsongàlùmè nkàyàendè wa mashi hà Mbidi Kiluwè.
Bualu ebu cu kùdimuka’bù « nshìngà » wa naè :
« Bukelenga bùdi mu mashi hà Mbidi Kiluwè : wudi wu bù dya bùonso ngàewu muena-Mbìdì wudi wu shiàla nkàyàendè wa mùoyi ».
Mu dienkesha dièndè dyà ditùnga, Kalàllà Hilunga cu kuàta’yè Kamìnà èr cu kà sàkidila’yè ku ditùngà dyà Nsàmba, dìvwà nè katentà mu Kanzènzè. Èr cu tentamuna’yè katentà èr cu kà taèka’yè pàmwè nèr Kaminà, mu Munza.
Muana-bute wùendè, Kazàadi Milèlè, cu kuàta’yè Kanyama. Cu mù tekesha’yè bantwu teketèe. Cu shiàla’bò bà mù ìmba naè :
« muètù, pambèlu mu kazàadi, mu nkùmpa’lubòko ».
Kazàadi wù fuìle, tatùendè muciikàle nè mùoyo.
Kalàllà wù fwa paèndè, muanaèndè Hilunga Liwù Shangàli, cu mu pingàna’yè mu bukelenge.
Bilondèle mu mbùngà, wùvwa naè bù àcu luisha muakùnyaèndè, Kibinda Hilunga. Kàdi ewu wùvwa « numbi wa mvità ». C’àvwa muswà mvità to. Pa nànku, cu muangala’yè èr cu shìlla’ yè Hilunga Liwù ditùnga.
Hilunga Liwù [17] wù lelèle mùana wumwe èpelè, Kasongo Mwine Kabanze, kàdi èr cu làlla mu bukelenge, cu tonda’bì nèr ditonda Kasongo wùendè. Ewu wù jiuka èr cu mu lùngà buanga, èr cu mu pingana mu bukelenge.
Kàdi Kasongo Muine Kabanze c’àr londèle dikàsà dyà tatùendè to. Cu lela’yè yèeye bàana diikùmi bulu’bulu.
Muanaèndè muibîdi wu jiuka èr cu mu buelela’yè mu nzùbu, kwà kaonde wùendè, Kapùuya. Kasongo cu kuàcika’yè ciijì cyà katutu ku mishìku. Cu bìckidisha’yè bulà buèndè bùonso, cu angata dibwa èr cu elesha muena cibawu mu nshìngù, cu tùma dìiyi naè, bà mu sàkìla, àr dy andà mu cibila cyà mu Lùkuvù. Bì ènjaibwa nànku, Muadì wùendè, mua-muena cibawu, cu dy èla’yè paèndè mu cibila. Muanaèndè wa mùkalà èr cu mu twà paènde mu nyimà. Bantwu cu fwà bàsàtù, ditùku dìmwè !
Cinyongopelu wùetù ! Kanyinga’nyinga wùetù !
Panyimà pà mafùku, nkàshiàmà cu kuàta bàanà bàbìdì bà Kasongo. Mukuàbò cu mu dyà’bo kùdì ntambwe. Muinàayi cu palla’yè. Baena ditùngà bà bûngi cu angulangana’bò naè lufwù hànu mùshindù wùmwè.
Pa nànku, bantwu cu endesha’bò bualu naè, mukelenge mùadì m’mu’dy’alùle « ngandù », mùkalà wuè-ndè, « nkàshiàmà », muena cibawu, « nyama wa ntambwe ».
Mùana-mùkalà, wuvwa c’àyi mufuìle cibawu, cu mu taèka’bò naè, wudi hànu mukalenge, nànsha yèeye muandàmùka nkàshiàmà. Ky kù pàtùkìlè bwà naè, « nkàshiàmà m’mukalenge, m’mpàmba wa bìtolè [18]».
Ky cu imba’bò naè :
« Ntambwe wa lùmanà midiòkò : ntambwe;
mwà Kapùuya mùvwa muèbè : ntambwe;
mu hùvwà mu car ibà midiòkò : ntambwe;
nè mitenge yà tubìndì : ntambwe ; …
ntambwe kuàta wùebè,
nànsha mukwà mamùebè, … »
Bàanà bàkuàbò bàsàtù bà mulopò èr cu fwà’bo masàamà hà cianàànà. Cifuàkà cyà mwà Kasongo Muine Kabanze cì enzèle naè, diîbà dyà lufwù luèndè, bàanà baèndè bàvwa bashiàla hànu bàbìdì : Kasongo Kàlùmbulù, muanabutè, nè Kasongo Kàdìmbì wa Nsàeya Wadìmankùnda, mùadì-mpinga.
Kasongo Kàdìmbì wù bèngèle mvità. Wù muangèlla naè mamùendè ; wù yillè ku « mbìlànjì ». Ditùnga dì shiàdìle mu bianza byà Kasongo Kàlùmbulù nkàyàendè.
Kàlùmbulù wù lelèle bàana bàbìdì.
Mùanaèndè Ngaoyi Nsànzà wù mu pingènna mu nkuasa. Bur mù fuìlè mùanaàbò Kalenga Makàsà, mushipa kùdì nyama wa mbowà, mvità yà bumpiànyì hì pùmbìle paàyò nànku awu.
Yèeye wù sòmbèle mu nkuasa èr cu mù shinga mikòlò hìbìdì, hànu bur tatùendè. C’àvwa kabòndàntàndà to ; nànsha kàbìdì mùana wù lelèle’yè wùmwè èpelè bur wa nzevwu. Dièndè : Ndàaye Muine Kombe.
Ndàaye Muine Kombe wù làddìle pànu bur Hilunga Liwù. Cu pà làlla cu buoboka buobuobo, cu pà menena nèr buowa pambidi. Diîbà dì à bàanà baèndè, Kàdìllà nè Màlòbà, bà pàngidika mù àcu mu lùnga, yèeye cu pìtuka naè luèndè lwà njila’buludì, lwà nyama wa nzaji.
Kàdìllà wù dya bukelenge, Màlòbà wùabò, dièndè dikàsà èr cu jìmina’dì. Kù dì’ye mu’dy’elà ca’in kùmanya.
Kabòndàntàndà, Kàdìllà cu kuàta’yè Basongè bà Kàbìndà nè Lubawo : èr cu bà èla’yè mu Bulubà Bunène.
Wù fuìle, wù à shìya bàana bànàayi !
Kaèkenyà wùendè wù sòmbèle mu nkuasa wùendè. Mvìtà paàyì naè bàanàbaàbò èr cu twà muulu, cu twà’yi panshì.
Yèeye cu tùlla Kasongo Kapòmbo mutwù, èr cu taèkela’pò nèr wà Ntòmbà. Mùanaàbò muinàayi cu jìmìna’yè bata’bata : cu enza’yè bur musàma muya muulu hanyì bur mu’dy’èla mu màayi mupuekè !
Bù àcu aluja màayi mu butùwi, Kaèkenyà wù shìlle bàana bànàayi : Hilunga Nsùngù, Wa pa Nkàta, Kasongo Ngòle nè Mukètò.
Hilunga Nsùngù ky wù dìlle bukelenge.
Wù sòmba mu nkuasa, mvità èr cu bùdika ba ! Eyi yà Wa pa Nkàta, mikuàbò yà Mukètò. Yèeye cu bà tèndula mitwù bàonso. Kasongo Ngòle, yèeye, wù fuìle, wù à fwa dìsàamà.
Hilunga Nsùngù wùvwa kabòndàntàndà. Cu kuàta’yè ditùnga dìonsò dìdì pankacì pà Luàlàbà nèr Ntanganyika, èr cu dì èla mu Bulubà Bunène. Citùpà cyà bantwu cu nyiema’cì èr cu londa’cì eci cìkàavwà cidiànjìla ku Mànyèmà. Cu mù sàka’cì ba-Wàzulù. Aba paàbò cu sàka Bakwà Luntu. Aba èr cu londa’bò « Baena Luluwà », ku Dìmbelenge.
Hilunga Nsùngù wù fuìle, wù à shìya pànu bàana bàtàanu. Kùmuìmbà Ngòmbè cu mu pingana’yè mu nkuasa.
Yèeye cu kuàta bàanàbaàbò Kasongo Kàpa nè Kasongo Muila èr cu bà shipa’yè. Kasongo Mukàya cu fwà’ye mucìikàle citende’tende. Nsàkiphàka, yèeye, cu bènga’yè mvità, èr cu bìkuka’yè nèr ku mùanzù muinè wà buena Hilunga Mbìdì, cu kù kòpoka’yè bur mbùji wù kòpoka ku muonjì; buèndè bu-Hilunga Mbìdì ècu sàpuluka mashi, ècu shiàla’hò mashiishiishi bur hà mujindu wuonso.
Kùmuìmbà Ngòmbè c’àvwa wù làlla mu nzùbu ! Cu kuàta’yè miaba yìonsò hìvwà mishiàle pambidi pà Luàlàbà nèr pà Ntanganyika. Cu kuàta’yè Dijiba dyà Lupèmbà, èr cu bì èla bìonso mu Buluba Bunène.
Cu tùma’yè Bukì nè Muefù Hilunga mu Mànyèmà. Bàobo cu mù banjija ba-Wàzulà. Bàobo cu mù taèka Bàregà nè Bàkusù, mu mulongo wà tubòngò.
Kùmuìmbà Ngòmbè wù fwa, Ndàaye Mushinga, wùendè, èr cu mu pingana mu bukelenge.
Hànu bwà cidimu cìmwè ! Cu mu shipa’bò kùdì mùanaàbò Hilunga Kabàle. Ewu wù shipèlle kàbìdì mùanaàbò mukuàbò, Kasongo Masengo. Cu shiàla’yè nkàyàendè pànu.
Kàdi cu dy dìnga’yè èr cu alukila mu dikàsà dyà Kasongo Muine Kabanza. Cu lela’yè bàana ca’im baîngi, ca’im baîngi : diikùmi nè wumwe bulu’bulu : Màlòbà Konkòlà, Kisuku, Kùmuìmbà Kàyèeyè, Kìtambà, Kasongo Kalombò, Ndàaye Mande, Mpàfù, Kasongo Nyembo, Kabòngò, Kùmuìmbà Màkànzà, Nkumbò.
Mùanaèndè muinàayi, Kitambà, cu mu kuàta’yè èr cu mu ela lukòle naè, àr mu pà bukelenge. Yèeye cu fuìla ku bianza bièndè, bur Hilunga Liwù. Kàdi nkuasa wa bukelenge cu a anji cu ya’yè kùdì mùana-butè wùendè Màlòbà Konkòlà. Panyimà pà ngondò hìsàtù, Kìtambà cu mu shipa’yè èr cu angata nkuasa èr cu zàngama’mù. Bwà cidimu cìmwè patupù. Bualu, Kasongo Kalombò wù mu shipèlle, wù à mu nyènga nkuasa awu.
Kasongo Kalombo wù vudìjìle mvità naè bantwu bà cianà’ànà. Cu kuàtulula’yè Kanyama, wuvwa mumana cu kuàta kùdì Kazàadi Milèlè wa Kalàllà Hilunga. Baena Kanyama bàkàavwa babènga bù àcu mu futa mikèlè. Mumanà cu bà tekesha, yèeye èr cu sabuka mbìlànjì èr cu kuàta’yè Baena Kanyòka èr cu bà èla’yè mu Bulubà Bunène.
Cu fwà’ye èr cu shìya bàanàbaàbò mulongo bacìikàle naè mutwù ku nshìngù. Luèndè lufwù lùvwa lwà cingoma ci’mu’tàayìkìle mu bianza.
Muakùnyaèndè Ndàaye Mande wù àngata bukelenge, mvità jiù, kùdì Kasongo Nyembo. Ndàaye cu mu nyiema’yè, cu pàndukila’yè mu ditùngà dyà Baena Bulundà. Cu mù sùmba’yè bingoma nè mfuàtàttà nè kapyà. Cu sòka’yè lusèngèngè lwà bantwu. Pa mutwù pà Kasongo Nyembo, èr cu mu akana’bò naè mvità kùdì mùanaàbò Mpàfù. Cièndè cì kola, yèeye cu shipa Mpàfù. Bàmwè bàdi bà àmba naè, bà mu shipèlle paèndè kùdì Bayèkè, bânga naè, wù pangìle Kasongo Nyembo, ewu cu mu tàpa’yè, cu tàpa’yè kàbìdì mùanaàbò Nkumbò.
Kasongo Nyembo wù sòmba mu nkuasa, mvità èr cu mu kuàta’yì, mi’mu’ela kùdì Kìtambà, mùana wa Kasongo Kalombò.
Kasongo Nyembo wù mu petela ku bianza èr cu mu lekela’yè naè mùoyo, bwà sè, « C’Ièna mù àcu mu shipa bualu ca’im mùana-tàwwù ».
Kasongo Nyembo wù buela mu mvità naè muakùnyaèndè Kabòngò, ky baena Bàelèjì, paàbò abo, puà !
Baena Bàelèjì bàvwa ba’tù’vuilè tùetu bàonso. Bà tù tàngila èr cu dy konka’bò naè, tùdi nkìma hanyì tudi bà’yì’fuàna.
Ky bàmwè bà kù dì’bo naè, tudi cìmwè cisà ciàyì ; bânga paàbò naè, tudi bimuènekelu biàyì. Mukàndu cu enda’wù munkacì muàbò wà naè,
« nànsha bìshi, nànsha bìshi, bulelèlè ca bù bùdiki patuòke, munkacì mwà bantwu, bwà naè, tudi bàonso mùmwè, bàanà bà Mawueja wumwè èpelè.[19] Èr cu dy kolesha’bò ku mùoyo sè, bàobo ky èpelè pànu : mù dì’bo bà mòna ky mùdì cu mònà ; mù dì’bo bà ùmvwa ky mùdì cu umvwa ; mù àmba’ambà’bò ky mùdì cu amba ; cì àmba’ambà’bo ky cìdì cu amba ; bintu bìonso bìdi naè bù àcu bà ìtaba. »
Bantwu cu dy taèka’bò pàsàtù.
Baena « Cimbùlùntùntù » cu sànka’bò mù petèlà’bo baàbò bà cikandi bà àcu bà àmbila cì àcu enza, paàbò cu cì ènza’bò, babuità kùiswu.
Baena naè, « hu a pa kanyìunyi, hu a pa kazuòlo, bì ènzà kanyìunyi èr cu ya kuàbò », cu tàta’bò naè lungènyi mù àcu manya kù àcu ela dikàla nèr kù àcu ela dìinwu.
Bakuàbò aba paàbò naè, pànu mpà « mushìya wa mushìya », cu shinga’bò hìbìdì èr cu sòmbela ku musòkò, bà’dima bà’dya, bà’dya bì dima’dimà’bo.
Maalu hàonso cu kùdimukangana’hò.
Baena Bàelèjì cu kòsoloja’bò Bulubà Bunène bùonso. Cu ambila’bò ciluolo nèr ciluolo naè, mulopò c’àena kàbìdì mù àcu bà tùmina dìiyi, cu itaba’bò, nànsha dîmwè. Bà shiálè, muntwu muèndè, muntwu muèndè. Dìiyì dyà bàobo cu itaba hànu dìodì dyà muena Bàelèjì.
Cu pà’bo Kabòngò ntanda wa bantwu binunu meikùmi hàsàtù. Cu pà kàbìdì Kasongo Nyembo, ntanda wa mùomùmwè. Ewu cu alabuka’yè, cu bènga’yè. Wù bènga nànku, bàobo cu mu kuàta, cu mu shìmuna, cu ya car mu pèngeka ku matongo kule, ku Bùwèle. Cu angata’bò Mpàfu Hilunga Kùmuìmbà, mùana wa Kasongo Kalombò, èr cu shikika mu nkuasa wa bantwu bà shiàdìlè binunu meikùmi hàsàtù abo.
Mpàla wa bukelenge bùinè bwà Bulubà Bunène wùvwa bìshi ?
Bur ca bùyi bwà « nshìngà » mushìya kùdì Kalàllà Hilunga wa naè, bukelenge bùdi mu mashi hà Mbidi Kiluwè, tuvwa acu amba naè, mpàla wa bukelenge wùvwa yèeye wumwe nèr wa ebu bwà mu « Kongò dyà Ntuotèlà » mulunga kùdì aba bà muangèlla mu ngìkà wa Nsàmba banga’banga nèr diledaibwa dyà Bulubà Bunène.
Tudi tu amba nànku bualu, ku mbèsè yà mulopò, kùvwa « mbùngà wa ba-kalàllà ». Bàobo aba bàvwa : ewu wa mu wùendè ntanda, wùawa wa mu wùendè paèndè mukuàbò. Banènè bà kùdì’bo bàvwa : Twite, muena cìnkandà, Sèngà, cikùnga a nkùngà, Inabànzà, muena lungambu, Kyoni, Mpesi nè Nsìkalà ta Cìkalà. Bàvwa baashìle ku cibelu cyà mulopò, muèndè mu katentà.
Ku mutwù kwà ntanda wùonso kùvwa « kilolo », mukàmika bukelenge kùdì mulopò. Mbìckidilu wa bu-kìlòlò wùvwa mùshindù mu ewu ntanda, mûnga mùshindù mu ntanda mukuàbò : kashuwa, muepu, lungu, kipanga, shikala, sungu, …
Mu musòkò wùonso mùvwa « mfùmu a nkàshiàmà » nè « mbùngà a nkùlù », wuvwa wu mu ciùnga.
Mfùmu a nkàshiàmà wùvwa musungula kùdì bankù-lù. Bukelenge buèndè bùvwa bwà bidimu bibala ku minwu yà cianza cìmwè. Nkùlù hìvwa bitèllù byà « bisakà » byà mu musòkò, « kisakà » m’buena muntwu.
« Nsìkalà » wùvwa « mulopò manyìshà », wuvwa wu lama nkuasa banga’banga nèr cu mù shikika’bò mulopò mukuàbò.
Mu musòkò mùvwa banène bàbìdì : eku mfùmu a nkàshiàmà mu’dy’sunguila, eku « nkùngà » musungula kùdì mulopò, munkacì mwà « baluba », banungu baèndè, ba-kaàlùlà kà mikèlè yà bukelenge.
Bukelenge bùvwa bur mvùla : wù findila mu katentàyyì, wù kunguila mu tutentàntàndà, mamata hà lòkakana mu misòkò yìonso. Bùvwa bwà kamùngùlù.
BULUNDÀ
Pà layìlàngànà Hilunga Liwù naè Kibinda Hilunga, ewu wù muangèlla, wù yillè car asa mu cisàmbà cyà Tubùngù. Wù mù sèlèle Lueji a Kond, mukelenge mukàjì muindija bumpiànyì. Tudi, dìiba adi, ku ba-cidimu cyà 1600.
Lueji wù dya bukelenge, yèeye cu bù tùddila bàyàendè, wu kàavwa’bò bainyìka « Cibinda Hilunga ».
Ewu, wù petela bukelenge ku bianza, èr cu kùdimu-na’yè maalu.
Cu swà’ye cu ikala mfùmu munène, wa bantwu misùmbà nèr misùmbà. Nangà’nangà, cu swà’ye naè, bantwu bà dimà, ca bàyi bà cìnna cinyangu cyà ba-cìpìndà, bikondo byà minanga mile.
Bushìwà, pàvwà bìpìndà nè nyìnyi mutupù, nè nzala muunda, bìvwa bì vuila ba-cidimà, naè mpàla panshì, bù àcu bà èla cìbuìkù mu madimi, bù àcu bà òshila nzùbu nè cu bà pàwula mayiebà. Pa nànku, bù à bantwu cu dima’bò, naè mùoyo muolòlòke, mbîmpè bà ìkalà bà wù twa ku ciàbò cinkandà, Cibinda Hilunga cu cìbija’yè nànku.
Budimi paàbù, cu ya’bù kumpàla bilenge hànu bùobù acu ikala’cò naè « muntwu wa cikunda », mufìdi wa ngènyi yà dì àcu bù bùnda, dì àcu kùna bintu kampànda hanyì bintu kansanga, dì àcu bù ìpila, dì àcu nowa, dì àcu sòma, tùo nèr ku dibùkà dyà naè, cidimu cì ìyà n’cyà ciyiòla hanyì n’cyà mubòdyò wà bintu.
Pa nànku, cu bìla’yè « bakunda » bà mu Bulubà Bunène. Cu bà taèka’yè ku mutwù wà musòkò nèr musòkò, cu bìkula’bò bàvwà’mu naè bukelenge. Yèeye cu bà àmbila naè :
« Cintu m’bulundà tu dyà. Muntwu wùonso, wudi wu pingana mukuèndè mu nkuasa, wùdi acu mu pingana kàbìdì mu bulelè kùdì balelè baèndè ».
« M’buena cu amba naè, wudi mu nkuasa, wùdi àcu ikala mànsèbàendè wa baipù bà cìabìkùkà, wùdi acu ikala mùanaàbò naè bàanàbaàbò, wùdi acu ikala muipù wa ba-mànsèbàendè, wùdi acu ikala muikùlù wa baèndè bakakùendè nèr kakùendè wa baèndè baikùlù. »
Yèeye muinè cu ambula’yè mùanzù wà « Muatà Yâmvù » èr cu dy imika. Cu ambila’yè balelè bà Lueji naè, mù vwà’ye yèeye mùana wa Kalàllà Hilunga Mbìdì, bàobo paàbò m’balelè bà Hilunga Mbìdì ; bàdi mù àcu dy temba nànku ku mpàlà kwà bantwu.
Ba-cìabìkùkà èr cu dy lònga, cu dy pòpa. Bakuàbò èr cu dy sàka, cu ya’bò kule. Pà muènà Muatà Yâmvù naè, lungènyì luèndè lùvwa lù tùngunuka bilenge, yèeye cu suìka lukuàbò lungènyì lù àcu lù tùma mu matùngà hà aba bàvwà basòmbèle buluwà, bwà sè, pà ìkalè’bo bàobo paàbò bà dima, ca bà àvwà acu sùuya badimi bà mu dièndè ditùnga.
Banga’banga cu anji’yè cu shikika ditùnga panshì.
Cu asa’yè « Citentàm », mbùngà wa baena buzàadi. Mùvwa mù buela Nsuànà Mulundà, Nsuànà Mulopwè, Lukonkesha nè Mutiy hanyì Ntìtte, muena cìnkandà.
« Citentàm » cìvwa pàbìdì : apa «Aciubung» hanyì «Mbùngà», pàpa « Ntomb ».
Mu Mbùngà mùvwa mù buela bamfùmù bà misòkò diikùmi nè hìtàanu yà ku minunu yà mu ditùnga nè bilùmbù, kàbìdì nè « Mùadì », wuvwa musòmbèle dilama dyà majambu hà ba-shiàditùngà.
Baena « Ntomb » ciàbò cìvwa cì àcu cinka bûngì bwà mikèlè yà bukelenge mikèngèdiìbwe nè cu mòna mù àcu yì fikisha mu bulà bwà Muatà Yâmvù.
« Citentàm » cìvwa cì sungula wù acu pingana Muatà Yâmvù mu nkuasa, munkacì mwà bàanà baèndè. Cì sunguìle mùkalà wùendè, Muatà Lusenga, èr cu lekela’cì mùana-butè wùendè, mukelenge Mutòmbò.
Ku mutwù kwà musòkò nèr musòkò, kùvwa « muatàngàndà » nè « Ciyul » hanyì « mbùngà wa bakùlù ». Muatàngàndà wùvwa wù shìlla mùana wa yiàyàendè, hàta wa nyiànyàendè[20], nkuasa. Pà vwà’ye c’àyi’pò, Ciyul cìvwa naè bù àcu sungula « mfuamba », munkacì mwà bantwu bamanyìke bà nkolòmbò. Ntanda nèr ntanda wùvwa nè cièndè « ciyul », citùnguna kùdì « mbàayi », mukùlù wa banunu baàcì. Bàobo aba ky bàvwà bà sungulà « ci-luol », mfùmu wa ntanda, munkacì mwà mèinà hà bàanà bà baena Citentàm.
Ewu ciluolo, wuvwa c’àyi bukìnkà, bàvwa bà mu tùmina « yikeezy » hanyì « bakenji » bù àcu mu konkonona nè cu mu ludika, bualu Muatà Yâmvù c’àvwa naè mankàmbà hà àcu bà bàndula nàahò.
Mulubù wà lungènyì luèndè, mù tùkàadì bàambà, èr cu mu twà’wu nyama ku mikòlò, èr cu mu kolesha’wù mu mabòkò buobuobo bù àcu lù sabuluja’yè mu mînga ngìkà. Cu fùka’yè mukola mujimà wà malanda, munkancì muèndè nèr tubòngò tuèndè : etu tù mu tùddila mikèlè yà bukelenge panshì, yèeye paèndè wù kànda mvità.
Mumanè cu pànga nànku, èr cu longa’yè «bakunda» baèndè mu njila. Cu ya’bò car pàtuka mu ditùngà dyà Babemba. Er cu mù àsa’bò bukelenge. Pà àcu manyina m’pà naè, Babemba bàcìdi, nèr ku lellù, bà sammuna muànàanà wuàbò, Citi Mùkulu, naè makùmbu naè : « Nkole wa Mapembwe : hudi hu lunga Bulundà ; hudi mulubà wa mene’mene».
Wù ènza nànku ku lusèke lwà Disùlu, èr cu kùdimuka’yè cu tàngila ku lwà Dishidi. Er cu kù tùma’yè muanaàbò, Màayi, munkacì mwà Batàbbà. Màayi cu kù àsa’yè ngìkà wa « Màayi Munène », ku mfùdilu wa musùlù wà Cikapa, muikàle wù sanga Bàmpènde, Bàkuese nè Bakètè.
Muanaèndè, mùana-butè, mukelenge Mutòmbò, cu pàtuka’yè paèndè muàbò mu Bulundà, èr cu ya’yè car asa nkuasa wa ngìkà wa Bàmpènde, Bàmbùndà nè Bashilelle. Cu lekela’ yè dìinà dièndè dyà ku dibèlla èr cu itaba « Muatà Kumbana ». Cu asa’yè nzùbu wa bakìshi munène èr cu kàbila’yè bantwu baèndè mù àcu taèkela’bò tuzùbù twà baàbò bakìshi muunda mwà wùendè awu. Wù enzèle nànku bù àcu bà laeja naè, mù vwà’ye mu’bà’lelà yèeye, nànku baèndè bakìshi bàvwa baàbò kàbìdì.
Ky bantwu cu cìbija’bò naè :
« Mùlùb’a Mbuùyì, Mùmpènd’a Mbuùyì ».
Ku luèndè lusèke eku, Muena Mputù Kasongo, « mukunda » mukuàbò, naè, « c’I shiàddi panyimà ». Cu umuka’yè paèndè mu Bulundà, cu yilla Bàyàkà. Er cu kù dyà’yè bukelenge naè dìinà dyà « Kasongo Lunda ». Bakunda cu mu londa’bò kùokù, misùmbà nèr misùmbà.
Hànu mùomo mu lungènyi lùmwè amu, Kasanjì nè Cinyama cu fika’bò mu Angòla wa lellù ewu. Cu mù àsa’bò «Bukelenge bwà Kasanjì». Cu sàka’bò baena diàbò, abo èr car twà makàsà nèr mu «Bukelenge bwà Ndongo ». Bàmwè cu tùngunuka nèr mu «Bukelenge bwà Matàmbà». Bânga, bà cisùmì, cu ya’bò tùo nèr mu « Bukelenge bwà Angòla ».
Bakuàbò tùo nèr ku dilembwe dyà Bènguèlà, ku Mbuwù.
Pàinè apo, bàvwà batàngìla luseke lwà Disùlu, naè, ca bù shiàdidi muàbò. Nganda Bilonda, mukuàbò « mukunda », cu kù kàmama’yè bukelenge bwà Basàngà nè Balàmbà. Cu kùdimuna’yè dìinà dièndè èr cu dy taèka’yè « Kazembe » [21], muenzè bur « ntìtte dyà mazèmbè » wa Bulundà, wa musòmbèla ku njila.
Panyimà paèndè, Hilunga Kazembe III cu kuòkesha’yè Bàtabwà nè Balungu, hànu naè dìiyì dyà mukana èpelè. Kàdi bantwu bakuàbò bà bèngèle cièndè, bà à muangala. Munkàci muàbò mùvwa bàdì dìina lellù naè, m’baena « Luluwà ». Bà shìlle bàanàbaàbò, ba-Wàzulù, mu Mànyèmà, bàobo cu ya ku « Kàsàayì », ku Dìmbelenge, kù bà londèlà Bakwà Luntu mu dikàsà, bà à vwa cu bà muangeja’kù. [22] Baena Luluwà bà sàkìla paàbò Bacioko tùo nèr ku Cikapa, èr cu tàpulula’bò Bakètè pàbìdì : aba ku Dishidi, bânga ku Disùlu. Bikòngo bikuàbò byà bantwu bafùmìna ku Kamìnà bìvuilà cu kù buelaka-nangana naè Baena Luluwà.
Kuàka paàkù, dìinà dyà Kazembe èr cu tùmba, èr cu lengelella bantwu. Mukuàbò Kazembe ewu jiù ! Er cu longolola’yè paèndè «Bukelenge bwà Soluezi». Er cu bù shikika jiadi’ jiadi. Pa bwà dièndè mene’mene, dyà ku dibèlle, hùvwa « Mushidi ».
Bìvwa bienzà hànu mùdì maja bà’ènda bà’ èndesha.
Ku luseke lwà Disùlù-Lùolo [23] luètù, mù Zambyà wa lellù, ba-Ciewa nè ba-Màravì, bà balubà-phèmba, bà itàbìle bukelenge bukàmika baena Muatà Yâmvù ; bà paèle mfùmuàbò mùanzù wà « mulopwè wa bantwu ».
Bìonso ebi m’bienzèka ca kùyi mvità ! Nànsha eyi mìinè yà miela tubòngò kùdì mizèmbè, hìvwà Muatà Yâmvù naè bù àcu lwa, ca’im mijiukè ! Bantwu cu sòmba ku macì talalàa ! Bìpìndà bì’twa buluwà, ba-cidimà bà’dima madimi, bakalenge bà’twa ntunkù, badyì bà’dya, bànwù bà’nwa, bantwu bà’ènda bà’kùmpa mabòko.
KÀNSEYÀ
Kànseyà n’ditùnga diasa pa ludìmì lwà bulaba bùdì pankacì pà Mbùjimàayi nè Ka-Lellù ; diasa kùdì Kasongo Kàdìmbì wa mulopò Kasongo Muine Kabanze nè mùadì Nsàeya Wàdimankùnda.
N’ditùnga diashila bukelenga bwà cìata.
Mùdì’bo bà àmba naè, Hilunga Shankàdi nè Kibinda Hilunga wùabò bà sòmbèle mu nkuasa mu 1600, ewu mulopò mu Buluba Bunène, mûnga muatà yàmvò mu Bulundà, mùvwà Hilunga Shankàdi mubuobòkèla mu nkuasa mu’mù’menèna bùowa, nè mu tùdì kàbìdì bamanyà sè, disòmba mu nkuasa menemene divwa dì ènjaibwa hànu mu cidimù cyà kabàlàmpàsà, [24] bakelenga bàvwa balondàngàna mu nkuasa wa bu-muànàana, mu Kànseyà, mu mulongo ewu nè bipungu ebi :
1676 : Kasongo Kàdìmbì
1700 : Kasongo Kùmuìmbà
1724 : Mukendi Kampema
1752 : Mukelenge Ngandu
1773 : muànàana’manyìshà ntìtta Kàzùlukù
1776 : Kànseyà cu kùdimuka dìina naè,
« ditùngà dyà Bakwà Kalonji »,
naè Lùkùsà Mudìngabò
1782 : muànàana’manyìshà ntìtta Kàzùlukù,
cyà kàbìdì.
1784 : Cimànga Kàdi Mbowà
1804 : Maloji Nkùvu Mulenga
1824 : Mbùùyì Cisuaka
1844 : Cibangu Mpumbwa wa Mbùji
1846 : muànàana’manyìshà Mbùùyì Cisuaka,
cyà kàbìdì.
1848 : Kàemba Majiondo
1848 : Kabeya Cibangu
1868 : Ngeleka Kànguvù
Mvità yà Ka-Yòwa wa Bayombò
nè ditentamunangana mu malaba
1892 : Cibangu wa Kànguvù
1898 : Ngòngò Lùtètè mu Cindùndù
1899 : Lùmpungu mu Cibombò
1900 : Mpànyà Mùtòmbò mu
Mupondo nè mu Mìnkelebende
1901: Bacioko mu Mupondo
1902 – 1903 : minanga mile
1903 : muànàana’manyìshà :
Ciunza ntìtta’manyìshà
1904 : Mutòmbò Kacì
1911 : muànàana’manyìshà ku dìina :
Cienda wa Ndàayà
1912: Kabèngèlè Lutòngà
1914: muànàana anjì inzà Kalhà Kabèngèlè
1934: Diasa dyà Bukalenga
naè mukalenga Kabèngèlè Dibwa
1950: mukalenga manyìshà Cibùkà wa
Dibwa
1951- 1975 : mukalenga Kabèngèlè Lutòngà.
Mèinà hàdì mafìlaeja aha ca’ing hàdì maenzà mulùllù wà Bakwà Kalonji nkàyàahò to. Mulùllù ewu m’muenza kùdì Bakwà Kalonji bàonso nè bazèmbè bàvwà ba’bà’lumbùkìla.
Kùdi tubòndàntàndà : Ngòngò Lùtètè, Lùmpungu, Mpànyà Mùtòmbò, Bacioko, Baena Bàelèjì, baena naè, kùdimunààyi ngoma nè kùdimunààyi nèr dikàsà; naè, byà kala bì fwa, naè, byà lellù ky lupàndu.
Kùdi tùbùmbù : Cienda wa Ndàayà, Ciòshà wa Mpànga, Mukinkila Bàeya, Mbûmbu Katengatenga, Kàtàkù Mukùnza, …
Kùdi bilòbo: Muipika Mpasu Kàandà, Nsàlà Mutuòke, Mpuoyi wa muelè, Lunkànà wa Lunkànà, Luàbàeya Luvuenga, Luàbàeya Makèlà, Luàbàeya Kanyianà, Ntùmbà Muipìka Mpasu Kàandà, …
Kùdi hinàabànzà : Ndàayà, Bianzà wa Kàemba, Bianzà wa Kàzùlukù, Kapinga wa Kacì, Ciyàmbà wa Kacì, Ka-Yòwa wa Bayombò, …
Kùdi ba-mènà ba-mùata : ntìtta Cimànga Mìnkòka, muadyàmvità Kalonji a Nyènga, Mukèba Muludiki, ntìtta Mukendi a Ntìtta, ntìtta Lekèlà, Ciunza ntìtta manyìshà, muadyàmvità Kalonji a Kainyà, muadyàmvità Cibangù Luàmùelè, …
Kùdi kàbìdì mfùndààyì nè mfùndùlùlù : bàdì aba bà taèkela mulùllù apa, bàba èr cu wù taèkela apàapa, bakuàbò bà wù tùpula, bà wù kùdimuna’akudimuna.
Kàbìdì, mu tùdì balongà tùlàasà tuasa kùdì Baena Bàelèjì, tudi baangàta bìmwè bilèlè kùdì Baena Bàelèjì. Nùnku, mùvwà Baena Bàelèjì batàbàlèlla muànàana, ba’mu’zàngìka kumpàlà kwà makelenga hàvwà’bo ca bàyi bashipà, tudi bashiàla nè cibidilu eci. Bàvwa bur bàvwà ba’tù’suìka cilàmbà kuiswu : bu-mènà bwà buntìtta, ky bùvwà’bo bamanyà naè, m’bwà kuulu; bàvwa ba’bu’angàta bàobo èr cu sòmba’pù. Pà àcu manyina m’pà naè, mùvwà ntìtta lwà banya-màkèlèngà, wù zàngama kumpàlà kwà ba-mènà, mu Mbùngà, ky mù kàavù muena Bàelèjì wù zàngama kumpàlà kwà bakelenge bà Bakwà Kalonji; mùvwà Mbùngà wù buelela mu Cilèngè ky mù kàavù muena Bàelèjì wù bììkidila bakelenge bà Bakwà Kalonji hànu mu Cilèngè. Pa cu amba bualu pa bualu, muena Bàelèjì wùvwa muangàta buanga èr cu shììla Bakwà Kalonji cipàwù.
Kasongo Kàdìmbi
Pà fuìlà mulopò Kasongo Muine Kabanze, mu Bulubà Bunène, mùanaèndè mùana-butà, Kasongo Kàlùmbulù, wù mu pingènna mu nkuasa.
Mùana muakùnyà, Kasongo Kàdìmbì, èr cu bènga’yè lungènyì lù àcu mu ela mvità pambidi. Yeeye cu naemenena’yè ku lungànyì lù àcu muangala’yè, mù àcu ya’yè car asa kaèndè kaaba ka’dy’pòpa.
Mulayà Kasongo Kàlùmbulù, cupwà, Kasongo Kàdìmbi, èr cu ikija’yè mamùendè, mùadì Nsàeya, mu njila, ba’tàngìla ku Mbìlànjì.
Nsàeya ca’im musaelà kule to. Wù sabuka Lùembe, wù sabuka Cilembè, èr cu kùddila’yè mùoyi pàmwè nèr Ngandanjicka wa lellù. Muaba, wù mu longèla’bo mu ngombè, wùdi dìina naè « Kasàeyà ». M’bulaba bulengèle’alèngààyì bù àcu dima madimi.
Kàdìmbi wù yillè naè madilu hà mamùendè, èr cu ya’yè car hà fikisha ku Mìntembele, muaba wù taèkèlà’ye kaèndè katentà. M’pàmwè nèr mu Cilèngè cyà lellù.
Lungènyi lùinè lwà katentà ca lùvwa luanjì cu kèzuka zezzezze, mu mutwù wuèndè. Lù mu tòlòkèla, mu mutwù, bur lutete : kukakesè’kukakesè. Matùku hà pìcìle mulongo mule, yèeye muciìkàle hànu wù dy konka’konka nkonko yà bualu buinè bwà cimuangì cièndè.
Bushìwà, nshìngà mushìya kùdì Kalàllà Hilunga, wùvwa muambà sè, mu dilembwe dîmwè, ngandu mulòbo wùdi nkaàyà. Nènku, mùvwà bantwu ba’mu’nangà, yèeye Kàdìmbi, wùvwa nè bulòbò, bù vwà’ye acu bunda nàabù Kàlùmbulù. Kàbìdì, lusanzu luèndè lululàme lùvwa acu mu pà mubingu. Wùvwa kàbìdì acu ikala mubènga mvità miinè, mubìkùka buena-Mbìdì, mushiàla musòmba, mukètèje.
Bìonso abi, c’àyi muanjì cu bì suòlakaja, bualu bù bùdìkìle, bur bulowa, nàanaè :
« Nsàeya wù à dima nkùnda,
nkùndà yà Nsàeya ky kamuangèllà » !
Bà à bànda nàabù ècu pueka nàabù.
Kadiwù kàvwa kà fùmina ku cinyì ?
Bushìwà, yeeye wù pàtuìle mamùendè mu lubànzà lwà tatùendè, bualu ewu wùvwa mu’mu’lamìna bianza pambidi. Cìijì cyà tatùendè ca cìvwa naè lusanzù luàcì. Yèeye, wuvwa muènàmpalà wa tatùendè munkàcì mwà Buluba Bunène bùonso, bur yeeye mubundà Kàlùmbulù, bantwu bàvwa acu twà ku cièndè, cu ela’yè maeji nànku. Wù àmba nànku, mu citùpà, mpatà èr cu mu kuàta. Yeeye naè, buànyì nkàyàanyì bantwu bàvwa acu ng’itaba kàdi bwà ngenzelu wa màmmù, ca bàvwa acu itaba to. Bur màmmù yeeye mu’dy’pòpa, bìvwa acu ikala bualu bukuàbò. Naè, yeeye, mukàlàngà [25], c’àvwà acu dima nkùnda. Kàdìmbi naè, cìvwà tatùendè mushiàdìle wù jingila Nsàeya cìvwa cisamba cyà mishipa cì vwà’ye wù kàlanga, bur mù vuìlè cu kàlanga Kalanga wa Buònyì.
Cimuangì cièndè cìvwa, tàapù, ci’mu’ela kùdì Bakunda ! Bàobo bàvwa baena budimi. Bàvwa bà cìnna sè, Bakàlàngà ca bà londo Nsàeya mu dikàsà, bà à vwa cu lekela dilòba nè ditèya, bà à vwa cu buela mu difuìlakana nàabò bulaba bù àcu dima madimi. Wù’tàngila bàvwà ba’mu’twà mu nyimà èr cu mòna’yè naè, Bakàlàngà ky bàvwà cyakàa !
Matùku ca’im manènga, mukenji ewu puà !, mukuàbò puà ! Cu enza’yì kabù’kabù ! Hì àmba hànu bualu bùmwè : « Kùaka, lufuìlà lwà mùadì Nsàeya ca luèna nè wu acu lù ùpula ; kàbìdì bantwu m’bamanyè sè, hudi muvwà cu bìla baena Kanyòka bù àcu nyènga Kàlùmbulù bukelenge ; cièndè cikisu cì a pìci mutwù ! ». Bù àcu ela cisàllà, bakenji bàvwa bà àmba naè, mu diìndà nèr diluòlò, mu njila wa dilobo nèr wa butèyi, bantwu bàdi bà ìmba, bà dila :
Shià shià shià,
Shia Mùkèlèngè,
Tu a shiàdi cu kènga,
Shia Mùkèlèngè,
Kacya cilòbo cì à ya,
Shia Mùkèlèngè, …
Bàvwa bà cìbija nè di’mu’kàbila sè :
O Kàdìmbi,
Shia Mùkèlèngè,
Tàbulukà, tubà’ayi,
Shia Mùkèlèngè,
Nè mafùmà, nè ngabu,
Shia Mùkèlèngè, …
Mu bakenji emu, mùvwa Nsùnzù nè Cimànga Luàsàmbuta, ba-kàpìlù baèndè. Yèeye naè :
« Bwà mvità ca buèna’kù. Ndà’ayi, nù ìkijà, mu njila, bàonsò bàdì nè lutàtu ; bà fikà apàapa bwà tù asà ditùnga dipiadìpyà : ditùngà dyà Kànseyà, dyà nkùmpa’lubòko, muètù paètù, mu kazàadi ».
Bà enzèle mù ambìlè’ye amu. Kàlùmbulù wù mòna bantwu bà’pàya biàbò, yèeye naè : « bà kàndà’ayi ».
Mvità hì luilè minène. Bantwu, bà sabùkìlè Lùembe, bàvwa nkàmà hìbìdì hanyì hìsàtù.
Ca bàvwa musùmbà munène to. Bakàjì nè bàana cu fuìla mu mvità. Luàsàmbuta wù sabùkìle Lùembe pulu’pulu : c’àyi kàbìdì mukàjì, c’àyi kàbìdì mùana. Nsùnzù hànu mùomùmwè.
Cu bànda’bò mikùnà, cu pueka’bò bibanda, cu sabuka’bò mbìlànjì, misùlu nè tusùlu, èr car pàtuka’bò mwà Kàdìmbi, mu Mìntembele, bazengè zenga’zenga : ewu makàsà mauwùla, wùawa wù’ènda wù’tebuka ! Kàdi, mu mùoyi wuàbò, disànka dì saasa hànu bur muunyà wà misaasa !
Bàvwa bà sòmba hànu kaaba kàmwè : bà’àbulujangana cì àcu dyà ; bà’nwa bà’shìllangana ; bà’làlla ba’komàngàna nyimà. Eku ntàllà mitentèkèla bwà naè, baena Kàlùmbulù ca ba ìkadi ba’bà’londà ; eku naè, bantwu ca bà vwu cu bà bundila panshì. Mùvwà bùowa ky mùvwà dikòndangana : dyà kacì ku dìinwu, dyà cudyà’cutaèka.
Bà’kànkamana, bà’èla maeji hà àcu dy sòmbela, ewu muèndè, ewu muèndè, bà’tàngila ku kàala, èr cu kù mòna’bò ca kùyi mucì wù àcu asa cipàndà, ca kùyi wù àcu asa cipidì, ca kùyi wà dìlekà dì àcu tènga kuulu. Kàdìmbi naè, apàapa pàdi hànu nsonà, mìntembele nè mipèttà bì àcu ipika nàabì ; mu nsonà mùdi mpùku kàdi, mu Citandàayi, ca muèna mishipa ; mùdi hànu màayì hà àcu nwà nè cu owa pambidi. Yèeye kàbìdì naè, ku mielellu yà meitu kùdi nkàshiàmà, mu mpàta m’mwà ntambwe wa buoyà : ca tù tangalaki, tù asà pàmwè mpa’mpa’mpa. Wù nana lungènyi, yèeye naè : « Bà a m’fìnga bantwu, ca bà m’fìngi nsonà ! Tù yà’ayi tùo nèr ku muaba wà muabi wùdì mumenà diitu, bwà tù mù sòmbèlà pàmwè ».
Yèeye naè : « Luàsà, angàta balubà bà kabàmbà, hù ìkijà mu njila. Bàdì naè makopò, bà ànjì cu shiàla apàapa ».
Ky muntwu mukuàbò paèndè naè : « Kabàmbà kàayì ? Kabàmbà c’àena apa to ». Yèeye cu seka. Luàsà cu tùdika tuseku tukolè. Kàdìmbi naè : « kabàmbà kà kabàmbakaja ngàndà. Ku tù ya-ya aku ca’in ku balelè to. Tudi tu kù ya mù àcu bàmbakaja malaba, pà ìkalà’bo bà hà kànda ». Bàobo èr cu ikila mu njila.
Bà’fika ku ntuàdijilu wa meitu, bàobo cu sànka, cu asa, cu pà kùna nèr miabi yà bulengèle. Kàdi, bilengèle bì’fìlèlla, bibì bì’bì’londa !
Kù pìta mafùku, bantwu cu fwà’bo mianda’anda: bà’fwa dìsàamà dyà lùbùngà.
Bàobo lubilu ! Nì penyì ? Naè, hànu mu Mìntembele.
Bà mù fika, mèiyi èr cu vulakana’hò : aba naè, « ca tuèna batwà ditùnga nyimà panshì » ; bàba naè, « ca tuèna ba’dy’fìnga », …
Cu umvwangana’bò naè, bù làalà bù fukà, naè, né bà bù ambà mààlabà.
Mu Kabàlàshìpù, bankòlòkònzò cu banga’bò dilàala pambèlu, mèiswu mabanda muulu, bà mù kènja mìtùoto misungùlùke. Dyà Cìfuèbè cì bàla, bàobo èr cu lòmba dibuela dyà cifùfù.
Cifùfù èr cu buela’cì.
Mùvwa Nsùnzù, Luàsàmbuta, dianza dyà banunu nè bakolè, mumpàlà mwà Kàdìmbi ; yèeye muela nyimà munshìankùnyi, pambèlu bantwu tèntè.
Kàdìmbi wùvwa wù sànkila muunda bwà pàvwà bantwu bà mu imba sè, « shia mùkèlèngè ». Wùvwa wù cìnna bulopò. Nangà’nangà bwà buena bwà bwà tatùendè, Kasongo Muine Kabanza. Ewu, bà mu owèshìle màayi èr cu mu bàndisha ku mùsongò, èr cu mu badisha mìtùoto. Kàdi cu mu fùndila’bò sè, tùo nèr ku luèndè lufwù, màayi hà àcu nwà’ye hànu masuna muaba wù mu owèshìla’bo màayi ; kàbìdì naè, bì àcu dyà’ye hànu biipika naè hàoho màayi aho; eku kàbìdì naè, ca haèna mù àcu làlla mu mulòndò èr cu mu pìcishila ditùku bulu’bulu. Bù àcu hà suna, hànu pa dìibà dyà misàasa. Mùana wa cipandanseke, wa bakàjì, wùvwa wù kòsesha mulopò cicì, wù ìkila mu njila, nkàyàendè, mulonda kùdì mutentekedi, katancì panyimà. Hànu pàvwà’yè wù pòngoluela màayi mu mulòndò, wù kòseshilula mulopò cicì, ky pàvwà’ye mù àcu shìssha cu akuisha muntwu. Mulopò wùvwa wù dya hànu bintu biipikila muaba wùmwè mu’mu’funkuina munwu. Wùvwa bur wuvwa mu bùlokò bwà mu musokoko ! C’àvwa mù àcu tentamuka, cu ya’cù paèndè kaaba kale, kà difùku dijimà mu njila. Ky bualu kàayì, ku matongo, biluolo bìvwa bì sànka, bur nkosa paewulu.
Kàdìmbi naè : « Abu ca bù n’lengì meeme ». Naè, « bulopò to, nànshi bìshi ». Muunda’muunda, wùvwa wù jinga mù àcu ikala’yè « Muànàmbungà » ta «Muànàana wa Mbungà » [26] : ewu wu ana’ana’bò bur mùana, « nkolòngànà [27]», wa ba-wùawa nàka nèr wa ba-ëwùewu, wa bà’àngata bà’shìllangana, wa bà’taèla diìnda nèr diluòlò, muunda-nkùlù nèr muundamuunyà ; c’àyi wa dìina dikàya, c’àyi wù acu kuckuila ku binù, …, c’àyi wa bièndè bianza bitaèkela bantwu pambidi, ni m’balùme, ni m’bakàjì.
Nganyì wudi mù àcu umvwa diànyì dijinga edi, cu dy konka’yè nànku. Yèeye kàbìdì naè: nganyì wùanyì wudi acu twà ku ciànyì, mùinè muaba ewu ?
Nkonko hìvwa hì làkata mu mutwù muèndè bur ndimì yà kapyà.
Yèeye cu anji cu yì nungenna Nsùnzù nè Luàsà-mbuta, baena cìnkandà cièndè.
Disànka kàayì bur dièndè, dìibà dì umvuìlà’ye naè, bùvwà muunda muèndè ky bùvwà muunda muàbò kàbìdì. Cìvwà’ku, bakùlumpà aba, bàvwa bà shìnshila mù àcu bù àshila bantwu, naè bùowa sè, bà àcu bà taèka mu mulongo wà aba, bàvwà bà zawukila dìinà dyà buena-Mbìdì.
Bantwu m’baswè bukùdìmù, bàobo cu mu ambila nànku. Cu sàkidila’bò kàbìdì naè : « Bàdi bà àmba naè : Cidìbudibu ntumpù’ntumpù ; naè : miandà yà kala’kala ca’in yà lellù ».
Cu bà konka’ye naè : Kàdi m’baswè cinyì ?
Bàobo naè, bùonsò buàbò buàbwa m’baena lukùkà, m’ baena zùkùzùkù. Muntwu wùonso wùdi wù zùkila wuèndè mùanzù, kaèndè kaaba kà wuèndè mukèlè wà buèndè bukelenge. Kàdi, nànsha bàobo nànku, bàdi kàbìdì, muunda, naè mùoyi wùmwè, wà bu-wùetù, wà mù àcu kùdimuka, bur muntwu wùmwe : cu bundangana naè muzèmbè, wu a bà tonuena mèiswu hanyì wu a bà funkuna butà.
Naè dipampakana kùmwè, bàobo naè :
« Kàdi hudi paèbè mumòna bìshi, bwà dijinga diàbò dì àcu tuàngana bukelenge ? ».
Kadìmbì cu andamuna’yè :
« Bwà nànku, itàbà’ayi tù enzà muandà munène wà mushinga ku bantwu. »
- Wà bìshi awu ?
- Tù bà taèkà mulongo wà « batànga », « bakelenge », bàdì mù àcu sòmba pa nkàshiàmà bù àcu lumbulula nè bù àcu dy ùmvuila kacìbì kùonsò kà cilumbu ci’bà’banda ; munkacì muàbò, bwà bidimu bibala ku minwu, mù patukè aba bàdì naè bù àcu kuàta nè cu tekesha ntòmbòjì.
- Ntòmbòjì yà ku bualu kàayì, Muànàana ?
- Ntòmbòjì yà kàndombò ka tù à suìkà, kàdì ca kàyi kaèbè, ca kàyi kaànyì ; ka tù ùmvuijanganà nè ka tù à shìndikà, tùetu bàonso.
Kàdìmbi cu tùngunuka :
« Kùdi bualu bunène. Nganyì wu a dy tutta mu mpàngà naè, yèeye ky kàndombò kaandamuna muntwu ? »
Yèeye cu sàkidila :
« Ndi n’cìnna sè, ewu wùonso, wu a pidya kà-ndombò, c’àr lungu lungènyi sè, bù àcu kà ùpula’yè, cumana’cumana n’cu n’shipa’yè mèeme ».
Luàsàmbuta cu aluka’yè mu cialu. Yèeye naè :
« Pa nànku awu, kàndombò ca kaèna mù àcu ikala muntwu to. Nganyì wudi mù àcu eleka njìwù nànku awu ? Kàbìdì, muntwu wù’èleka nànku, ‘s wùdi mù àcu ambula kàndombò èr cu kà àndamuna luèndè luobo lù àcu obola’yè nàalù bìdì bì mu lengelella ; muèndè muikàle mùkàadi mushiàla bur mù à vwà cu ikala mwà Katombè mu Kàlàmbàyyì ».
Nsùnzù paèndè naè :
« Ndòndò c’àenà acu ikala mu bianza byà muntwu wa mùoyi to. Ky buàcinyì m’mbùngà. Kàdi, cumana’ cumana, m’bîmpè àr ìkalè mu « bianza » byà kabwà kà bisùusu ».
Abu m’bualu. Bûnga bùdi naè, mu dìinà dyà Nsàeya wùanyì, wudi mutàtà’tàta, mu’m’fikìsha kùnu, mu’tù’ fikìsha kùnùeku, muaba wà bakàjiànà mu ditùnga ca’ing’ wù àcu diatakaja to. Wù àmba nànku, Kàdìmbi cu ambulula mpàlà, bur mùdì muntwu mupeppùlùla mùoyo, kàbìdì bur ewu, wudi wu cìnna sè, ca bà àdì àcu twà ku cièndè.
Abu m’bushìwà, cu mu andamuna’bò nànku kùdì mukolè, wuvwa mu ditumba. Yèeye kàbìdì naè : « Tudi baimìka Ndàayà bulubà bùonsò bùdì panshì ebu. Bi tù ènzà bìonso, bakàjiànà né bì ìkalè’mu. Nànsha mvità mi’tù’kuàta, né bà elà tubuòbò nè mikunduluila, pà à ìkalè’bo ca bàyi mù àcu cìbuila muluishì munshi pa makunku hanyì pa makaaya. Kàdi cuètù cu bà naema mene’mene n’cu jila didyàngana nkùnda [28] ».
Kàbìdì’kàbìdì, mukolè cu bèngela mu cialu :
« Cu amba naè, tudi naè bù àcu làmbula ba-kàakù, ba-tàttù nè bàanàbaètù, milàmbù yà pa bìumà byà baètù bàana, n’cu amba sè, tudi naè bù àcu jinga dilediibwa dyà bàanà bà bakàjì, cu jinga ditanta diàbò, cu jinga nèr diya diàbò ku dibàkà mù àcu lubulula ditùnga ».
Lukàshi cu dila’lù, bur luela Kabedi a Hilunga, Bìanzà wa Kàzùlukù, Bìanzà wa Kàemba, Kapinga wa Kacì, Ciyàmbà wa Kacì, Ciyàambà, Ka-Yòwa wa Bayombò, Kabedi wa ba-Ndiàdyà, Kalanga wa Buònyì hàta Mulèka wa Mutuàlà, …, bà vuilà cu lediibwa.
Wù buelela’mù, mununu mukuàbò cu tenteka’yè sè :
« Ca tù manyinyi màanyì ku mukòlò wùmwè. Tu a lekì cilumbù cyà «Lùolo» : m’bîmpè, buètù tùetu. Kàdi, mu tù a itàbì naè, bàanà bà bakàjì m’mamata hà mvùla, hà’mata mu bibanda, hà’mata mu mpàta, nànku tù tungunukà, tù ambà kàbìdì sè, baipù ba’tù’lekella m’baètù bàana ».
Bualu cu suìkakana’bù nànku awu.
- Anjìayi cu imana ! Anjìayi cu imana tùng !
Kàdìmbi cu pà mukolè mukuàbò dìiyi naè, ambàaco. Yèeye naè :
« Mvità yà bumpiànyì ca hìvwa hànu mu baena Hilunga Mbìdì nkàyàamù to. M’mishiàla kùaka kùonso. Bualu kàayì ? Yèeye cu tùngunuka : Bualu, bantwu bàonso bàdi hànu naè, aba m’baena ewu, bàba m’baena wùawa. Ku kalakala, « baena » bàvwa hànu bàanà bà mukalenge mùadì hàta bà cìkala-muadì ; bàana bàonsò bà ku bitumba’tumba aba bàvwa « bakwà ». Bumpiànyì bùvwa bwà « baena » ; « bakwà » ciàbò cìonso cìvwa cì àcu dy àbila. »
Bantwu kuulu jiù ! Mutuoyi wùebè !
- Kàayì’kàayiè ! kàayì’kàayiè ! Bantwu naè : « wuò ! »
- « Ùewe, katuòlò, tuòkeshàacu buluba », Kàdìmbi cu tùkisha mukolè.
Awu naè : « C’Ièna ng’àmba naè, aba bà ìkalè « bakwà » mu ndelangànyì yiàbò yìonso to. Bwà nànku to. Ca buèna’kù to. Kwà mùana wa ku citumba’tumba, kùdi kù lediibwa paàkù « baena » : bàanà bà wùendè mùadì nè bà wùendè cìkala-muadì. »
Mûnga ewu cu tentekela’pù naè :
« Nànku, mùana wa mùadì né àr ìkalè paèndè nè baèndè « bakwà » bà ku bièndè bitumba’ tumba ? »
Bantwu cu seka’bò, cu kedyedya’bò : bà’àmba naè, aku ‘s n’cu tuàdijilula bualu. Muandà m’ mutuòke zezzezze !
Kàdìmbì cu cìbijà sè :
« Ngènyi yìonso eyi ca’in yiètù to ; m’maalu ma’tù’tùllùkìla, ma’tù’awùkìla. Né tù ambilà bantwu ci tù a suìki kàdi ca tù bà ambìdì naè, m’bwà cinyì to, hanyì naè, dijità dìdi penyì to. Tù dyà’ayi bàonso luvìla ».
Wù mòna bantwu bà pòdyakana, yèeye cu tentekela’pò naè : « Ca nù n’konkò naè, m’buàcinyì to ». Naè, « lubùbì lwà bucìckì bwà cìmènnù ky nshìnda-mennu wùabù ».
Bàobo bàonso èr cu shikula mitwù nèr ku makàaya, tùo nèr bàvwà ca bàyi babullùla mukana, ba’mù’-pàtùla mùakù. Disànka kàayì dì àcu binga muandà ! N’dipìta nyìnyi mudyà, màayi manwà hanyì maluvu !
Cifùfù cìvwa ca cìyi cì tùpisha bufùku. Nàanaè, cu asa nshìndì n’cu mu bàmbakaja bibààla. Nshìndì ewu m’mùtùotò wà mu dìndà.
Bwà cu kolela tulù, bantwu bàvwa bà ìmba «Ciènkèe kù màlèmbè ».
Cifuèbè cì bàla, cisenya mukàbà dìina naè, muntwu-mbwa-nè-nyama, mìtùotò yiàcì yìonso citaèmà mimana cu abanyina ba-mènà, ewu wuè-ndè, ewu wuèndè wù àcu tàngila’yè cishikì, bàobo èr cu bàndisha’bò Kàdìmbì ku mùsongà wà nzùbu.
Yìoyi naè :
« Shaìndì, Mawùeja À’nangila,
Mufìlèjja Cìfuèbè,
Mufìlèjja Muntwu,
Mufìlèjja Dìiku,
Mufìlèjja Mbùngà,
Mutòba Cìfuèbè mìtùoto 9,
Mutòba muntwu bishìku 9,
Mutòba Dìiku malelà 9,
Mutòba Mbùngà ba-mènà 9,
Mupungàkàja mivwa nè cìata,
Shaìndì nè Shaèndà wa bukwa pànu :
Mìtùoto hì tùotà hànu cu tùota mu Nduàtà,
Muntwu cu tùmba’yè hànu mùatà,
Dìiku cu sela’dì hànu dyà bùata,
Bukelenga cu enjaibwa’bù hànu bwà cìata ».
Yìoyi kàbìdì naè, «Kàdìmbi, tàngila ku lukàlu, ku Lubanga». Wù àmbula mèiswu èr cu mòna’yè Mèiba hàbìdì, m’mùmwè naè dìiba nè mùtùotò wà mu dìndà bì’bàla diàcìmwè, bur mapàsa.
Yèeye naè, «ndi mumòna pànu pà tù tonuèna mèiswu; Mawùeja Wù tù tonuena mèiswu! »
Ky bàobo naè, tùllukilà ntìtta pa makàaya.
Ewu cu ya naàendè tùonaè kùvwà Ndàayà, mùana ewu wa cipandanseke, wuvwa mulamà cijila cyà naè, c’àr yi ku kàala tùo nèr mùvwà àcu jikà cifùfù. Ndàayà ewu wùvwa bur mukàjì naè dìimi : bur yèeye àcu ya ku kàala, cifùfù cìvwa acu ikala bur mukùji mutùlla ta bur mùana mufingula.
Hànu Ndàayà wùcì bullula mukana, lukàshi cu dila’lù. Makùmbu cu kèppa hà àcu twà
- Muakàmwè Ndàayà : bipidì byà Kànseyà ng’wùebè mùana ; lumbandì alu; dibòko muulu, Kàdìmbi cu amba nànku.
Bipidì byà Kànseyà bìvwa bur micì yà biishi muunda, bìvwà ca bìyi mù àcu mu pàtuka bìobi ca bìyi bikolà.
Bàvwà pààbò pambèlu, bàvwa baelà, mu yiàbò miyiukì, miandà bûngi cyakàa. Aba bà’jinga mishipa, yì vwà’bo bà dya bì’totesha cibàngà; bàba bà’kèma mù kàavù’bo bananga mpùku nè mpasu. Bàvwa kàbìdì bà vùluijangana mù vwà’bo bafùka « bikàsa » : bakùdìmùna « bianzà » naè, « m’makàsà », « makà-sà » naè, « m’bianza ».
Bushìwà, bamane cu lwa mvità naè baena Kalùmbulù, bù àcu sabuka’bò Lùembe, babuelà mu bulaba bwà Mbìlànjì, bà muèna naè, bàvwa ewu musabùka, mukùluèndè mushiàla diàmuàmwa ; ewu dìishiyà, muakùnyièndè mushiàla diàmuàmwa. Ky cu kùdimuna’bò maalu : cu angata « makàsà » èr cu yì ìnyika « bianza », èr cu angata’bò « bianza » èr cu bì ìnyika « makàsà », bwà, nànsha ba’bà’londà munyimà, kùdì bàshiàdìlà, bàobo bà mónà mù àcu manya’bò naè, wuvwa musabùka nàabò n’nganyì, wuvwa mukàlàmìna dià mwùamwa n’nganyì.
Pambèlu apo, bàvwa bà àmbilangana kàbìdì naè, Nsàeya m’mushìya mukàndu naè, ca bà dyi nsokò, ca bà dyi nyama wùonso wu diàdya muntwu nàabò, nyòka, …, kàbìdì naè, muntwu c’à taèdi naè, kùaka wuvwa muena nganyi to ; nansha bìshi, nànsha bìshi.
Bânga bàvwa bà ìmba paàbò ngoma wa mu mpàngà naè, m’baswè cu lama hànu mùanzù wù vwà’bo nàawù mu luendu. Bakuàbò bà’dilakana bwà kù àcar sèlela mukàjì wù acu umvuangana nàendè ku muakulu… Bà’pampakàna naè, ca bà ènji bur banàbaàbò bà ku Bulundà nè bà ku Bukòngo, bàdì bapàndìsha’kù budimi, bà’kù’ jìmìja wuàbò muakulu.
Kàdìmbi wù pàtuka mu cifùfù, bàvwà pambèlu naè : « Bipidì bìdi bìshi ? »
Wù àmbulula dìiyi, Kàdìmbi cu amba sè, mùana wùonso c’àena mù àcu sèlela mù ba-tatùendè hanyì mu ba-mamùendè, bualu mùonso emu m’muàbò.
Cu tùngunuka’yè, wù’àmba naè, mùana wa bakàjì n’cinkùlla’nkùlla : lupetu luèndè ky lwà mulàmbù wà ba-kàakù, wà ba-tàttù nè wà bàanàbaètù. Yèeye kàbìdì naè, wù a lela, c’à ìmanshi : nànsha kàokò kà mutwù mpandu.
Wù pìta mu mankàmbà, yèeye cu hà sadika pànàayi : cìngandà, mbùngà, cipàngu nè cifùfù.
Bwà Cìngandà m’bù àcu ludika mikàlù yà bifùndu. M’bù àcu lubulula malanda hà naè matùnga mazèmbè. « Mbùngà wa bàanya-màkàlèngè [29]» wùdi wù londesha mù bànda’bandà nèr mù pueka’puekà ba-luaba naè ba-mamùabò wa bukelenge, nèr mù dì’bo bà pinganangana mu nkuasa. Wùdi wù sungula muànàana hanyì wù mu bìkula. Wùdi wù lòpola mèiyi hà àcu kàmika ditùnga, dìibà dyà màsàamà hà cìambù nè bipùpu binène. Cipàngu cìdi cì kànda ditùnga pà dì’bo ba’dì’elà mvità. Cìdi paàcì mù àcu yì bundangana. Cifùfù n’cyà muànàana. Cìdi cì dy tànta mù àcu lubulula ngènyì yà muànàana.
Mùtù ntenteku wù tàmba dìpùttà ku bulengèle, yèeye cu vudija nsùkàadì mu cimuma sè, njila munè-ne wa bukelenge ngàewu wa bu-luaba. « Bù dya’dya muènà kààntù ». Wù kòsola èr cu kolesha’yè dìiyi sè, bukelenge ca buèna naè bûnshì buàbù : mununu wùdi mù àcu bìkula citende [30]. Dyà kabìkù kà muànàana ky dyà kabìkù kà ba-mènà bàonso, naè, mpiànà m’muakùnyà’a luaba. Yèeye kàbìdì naè, ca baèna bà bù àba ciabaàbà : luaba c’à lumba pàbìdì; cìmwè n’cinène, bìbìdì m’bîngi.
Nsapì munène wa bukelenge bwà cìata wùdi wa sè, ba-mènà ca baèna mù àcu pongolokela muànàana bù àcu mu bìkula, bualu bàdi bà bìkuka nàendè bàonso pàmwè. Bur mùdì’ye paèndè c’àyi mwù àcu bìkula mènà mumana cu shikika mu nkuasa, nànku maalu hàdì muànàana nè ba-mènà bà àmbilangana hà bukelenge ca haèna hà bùowa, ca haèna hà lubombò, ca haèna hà dilabbidilangana; ng’hà bulelèlè bùdi ditùnga nàabù lukèngelu.
Bukelenge bwà cìata m’bwà bulelèlè. Bùdi kàbìdì bwà dieyemenangana. Cikanga n’cimfuànyì ciàbù. Mu di’cì’luka, ca muèna dikàkà dìdì dìonso’a diònsò pamutwù hanyì dìonso’a diònsò munshì. Dìdi, apa pamutwù, pàpa munshì, bur mùdì bantwu paàbò : ewu mukolèla pàpa, mupeppèlèlla apàapa. Pàdì papeppèla pàonso paeyèmèna pakolè, muntwu wùonso wùdi naè baèndè ba’eyàmèna’yè nè baèndè bàdì ba’mu’eyàmèna paèndè : ca kuèna muntwu ku mutwù kwà bakuàbò, dìiba dìonso to.
- « Mukelenge wa bantwu,
bantwu wa Mukelenge » !
Ciambilu eci, cìdì mùmwè, mu buludì nèr mu kapàlàntàntà : ky citèllu ciinè cyà cìata. Bulelèlè m’bwà naè, mpuòpòlò [31]hì à tùka [32] bakelenge, aba paàbò bà à yì cyùka’ cò : cianà’ ànà, hìdi hì bà puòpolola lùumù.
Luàsàmbuta wù jiuka, yèeye naè, kaaba aku ca’in katuòka bilenge to. Hu a ambì bìmwè, bikuàbò m’bishiàla, bur mùdì wùebè nkòngòlò [33] paèndè mushiàla diàmuàmwà dyà Lùembe. M’bilengèle, dìmwe edi, nkòlòkònzò nè nkùlùnjì hì kuatà cialu bù àcu qu badisha mìtùoto. Lellù, tù anjì cu imanyina painà apu.
Dyà mulàddilu wa mufikilu wà difùkù dyà Ndàayà, nkòlòkònzò nè nkùlùnjì èr cu tuìlangana’yì. Bwà cu badisha’yì kàbìdì Kasongo Kàdìmbì mìtùotò yà muulu nè yà panshì.
Nkòlòkònzò cu mu ambìla naè, mìtùoto ca hièna hànu muulu to ; hìdi kàbìdì mu muakùlu, wu hù àkula’akulà. Mùomu emu, mùdi mìakù, hìdì ca hìyi naè tulaeji’mulongo. Yì taèlàaco. Yèeye naè :
« Mawùeja, kàakù, tàttù, màmmù, shiàkèina, mànsèbà, tankàjì, yiàyà, tùttù, bàya a yàyyà.»
Yìoyi naè, m’bushìwà. Eyi m’mìtùoto, yì hùdi c’hùyi mù àcu tàngila cishikì ; n’yì à, ùewe, cu kuckuila, cu naemekela nè cu naemeka. Hìdi diikùmi. Kàdi «Mawùeja» wùdi bur «shìndì» : wùdi nkàyàendè mùdì mùtùotò wà mu dììndà.
Mìanzù mikuàbò citèèmà hìdi citaèmà buena mìtùotò citaèmà yà Cìfuèbè.
Bàobo naè :
ky Nkambwà [36] wa c’À’fuàlà [37] ;
ky Cimpìdìmbwà [38] Mudiànjìdìle pànu ; ky Cìama [39] muena dialù dì c’àyì nshìckìdì ;
ky Lupà’paàyì wa mùoyo nè wa bukolè ;
ky Wudi Mupà muntwu maeji nè lungènyi ;
ky Kalunga [40], Wudi Musongè ntambwe mèinu
Mukòba nì ngomba-ngòle [41] bulengèle ;
Yèeye ky Divuayì [42] Wu vuayidija pànu ;
ky Màayì Wü ènda’endà muunyà nèr butùku ;
ky Dìiyi Wu lèla naè lupeppè naè màayi ;
ky Dìiba Wu c’àyi cu twà mèiswu cishikì,
wùonso wukà a dì tàngila, dì à mu osha nsèsè ;
Yèeye ky Lupeppèlè Wu c’àyi cu tèya,
wu kàa lù tèyi, wù à mù àlula mutupù;
Yèeye ky cìibi wa mmòna kùbìdì : wù mòna bìdì muunda nè bìdì pambèlu ;
Yèeye ky musàsà wà mèiswu’mèiswu :
wù mòna bi tù cà mòna’monà ;
Yèeye ky c’À’taèbwà [43], nànsha makùmbu
hàoho kabù’kabù ;
Yèeye ky Wudi Mu’dy’alùla bìonsò byà pànu ;
Wudi tèntè mu Buciìkà nèr mu Bù’cà’ciìbwà.
Naè, Wùdi ciibi wa mmòna kùbìdì : Wù mòna muunda, Wù mòna pambèlu.
Naè, Wùdi nkàshiàmà wa diènde dìitu,
Wù Dy kuàcila, Wù Dy dìlla ;
pà nànku, bù à, ùewe, cu buela nàendè
mu ciovo cyà
« kaèbè n’kàakù, kàdi kaànyì kàepì » [44]
hànu ùewe mubìla wùebè mufwè wa nsongo ;
kàdi, ku tù ya-yà, kumpàla, né kù manyiibwà
Nkambwà wumwè èpelè, wù acu cì bìdila’bidila.
Nkòlòkònzò naè, « mènà » wùonso m’muènàmpalà wuèndè pànùapa. Cu mu naemeka paèndè n’cu Mu naemekela Yèeye.
Kàdìmbi naè, kàdi « màjìnà », « tàatù muenu », « màmuenu » ? Yìoyi naè, «màjìnà m’mukwà shiàkèina», naè, «tàatù muenu m’mukwà tàttù», naè, « màmuenu m’mukwà mààmù ». Yìoyi kàbìdì naè, nànsha « mènà m’mukwà tàttù ».
Kàdìmbì kàbìdì kàbìdì naè, « kàdi manjì ?» Yìoyi naè, « manjì ca’im mulelà, m’mukwà Cidimina-nzaji, ng’wù àcu cìnna, ca’ing’wù acu imina to ».
Yìoyi cu mu funkuina’yì kàbìdì Muènji, Cidimina-nzaji, Mbwa nè Ntole, èr cu mu umvuija naè, Mawueja nkàyàendè ky Wu bì èndesha’ endesha ; ku bìobi ky kùdì cu manyina mù ènda’ endà mivwà pànùapa ; ky kù àcu manyina pa cu bùnda budimi, pa cu kùna, pa cu ipilula, pa cu nowa, hàmu nànku awu, nèr ku tùotùoto nèr ku ndandanda. Yìoyi naè, mu luàpù luendu, pànu pàdi pà èla bidya : pànu pàdi « misangu », pàdi « misunsa », pàdi « bipungu », pàdi « bikondo ». Naè, « misangu » n’dìibà, dìdì bintu bì tuttakana nkàyàabì hanyì bì àbulukangana nkàyàabì. Naè, « misunsa » n’dìibà, dìdì bintu bì dy bùdikila nkàyàabì hanyì bì dy jìminna nkàyàabì. Naè, « bipungu » n’dìibà, dìdì muntwu mù àcu tancishila cintu mu di’cì’tenteka bilenga mu bidya byà pànu ; naè, n’dìiba kàbìdì, dì dì’ye mù àcu bodyoka. Naè, « bikondo » m’bidya byà luendu, lu tùdì tu pàngidika mù àcu enda tùetu nkàyàetù pànu. Naè, « bikondo bilengèle » m’bìdì ca bìyi kapàlà-ntàntà naè « bipungu ».
Naè, cìmwè n’cinène ; naè, bìbìdì m’bìingi. Naè, mudimi wa budimi pyokopyoko c’àr bù lekèle èr cu buela mu diangulula bimuma muisuku ; naè, mumunyi wa mbùji nè nzuòlo, c’àr yì lekèle èr cu buela mu dipata dyà nsenjì, mvìla hanyì nkùadì.
Naè, musangu, wùdì mvùla wù lòka muingi ng’wùdì misùlu hì uwula. Naè, musunsa wùdì wù bùdika tumpeketa ca’ing’wùowù wùdì wù fùma bintùnta. Naè, cipungu cì àcu kùna nè cipungu cì àcu ipila ca’in cikondo cì àcu nowa. Naè, cikondo cì àcu dyà ca’in cipungu cì àcu ukuta bualà. Yìoyi èr cu cìbija naè, pa nànku, « cu tuòla bualu » hànu lukonko lu’qu’ela. Yìoyi naè, « pa nànku awu, c’hù tùllu dìiyi butùllà’ tùllà ». Naè, « ku dìiyi ky kù hùdì hu ciìkijila cìonsò cì ciìbwà bù àcu jiuja [45] byà pànu ».
Yìoyi naè, « Kù a pwù kuètù, kù a shiàdi kuèbè ùewe.»
Ky nkùlùnji èr cu buela’yì paàyì mu cialu.
Yìoyì naè : « Maalu hà àcu manya hàdi pàbìdì : mùdì cìmènnù cyà cìata nè mùdì’ci cì èndesha bukelenga mu buena « mushìya wa mushìya.»
Yìoyi naè, bukelenga m’bujitu bunèna a nènaàyì. Wudi wu bù àmbula nkaàyà, wudi wù bù pangila èr cu buela’yè mu dibanjidila naè cinyangu.
Bukelenga bwà cìata m’bulenga bualu m’bwà nsangà : ewu mukuàcìla kazembe, kà dì’ye mukolèla, wuàwa mukuàta paèndè kazembe kakuàbò, kà dì’ye paèndè mukolèla : mù ambìlà’bo naè, nkùndà yà bângi hì bobèle naè matè.
Bukelenga busumpa kùdì musobò wà ba-mènà bùdi bù sendama pàdì ba-mèna ca bàyi mitwù mitaèkela pàmwè. Ky bualu kàayì ca kuèna nànsha wumwe wa kù dì’bo wudi musobòkèla bakuàbò. Bàdi bàonso mùmwè, bur mikùnà yà butùmbùke mùmwè. Kàdi pa hùdì muimàna pa ewu mukùnà, hudi wu mòna naè, m’mutùmbùkìla mikuàbò yìonso. Bukelenga n’dìitu dyà bukwa mùmwè, mùdì musokòma mìanzù. [46] Mùanzù m’mucì musokòka dìitu dyà bukwà mùmwè.
Ba-mènà bàdi cikòngo cìmwè, mùdì ba-tàttù, ba-màmmù, ba-yiàyà, ba-tùttù, ba-mànsèbà, baikàla aba cikòngo, aba cikòngo. Baena cikòngo cìmwè bàdi bàonso mùmwè. Ky pàdì ku ba-mànsèbà, ca kùyi ka-mànsèbansèbà.
Kàdi mùanzù m’muimika muntwu nkàyàendè. Mùana wa mànsèbà c’àena mànsèbà ; mùana wa mènà c’àena mènà ; mùanaàbò naè mènà c’àena mèna.
Musobò [47] muimika bukelenga wùdi bur muntwu wumwe wa cìmuèba[48]. Wudi nè bùmwùnùjì [49]hanyì cimwunuji. Bur mùdì ngulu, yì àcu akama nàayì mankàmbà, hì lòpoka muunda mwà muntwu, hì lòpokela ku mishìku nèr mèisu, bù à, bùmwùnùjì, cu kùmbaja’bù bìisu nèr bishìku citaèmà, bur muntwu, ba-mènà bàdi paàbò citaèmà ; m’baabànyàngàna mankàmbà : ewu nè dinkàmbà dìmwè, ewu nè dinkàmbà dìmwè, bilondèle mu mbùngà wa naè, cìmwè n’cinène, bìbìdì m’bîngi. Mankàmbà citaèmà ng’hàoho aha, naè bìisu hanyì bishìku mu tubòko :
- Ntìtta (wa lukombo) lwà bàanya màkèlèngà, (dicì [50]) : ntìtta wa Mbùngà [51];
- Ntìtta (wa dikombo) dyà mazèmbè, (lucì [52]) : ntìtta wa Cìngandà [53];
- Cishinga mpèmbà, (lùisu [54]) : muvuàdiki wa muànàana ;
- Ndalà-bùumbù, (dìisu [55]) : muena màlòmba [56];
- Muadìamvità, (diwùlu [57]) : muena cìnkandà [58];
- Kabwe kà ntanda, (luwùlu [59]) : muena mpàta nè bisuku [60];
- Ntìtta dyà munkònkò, (dishìku [61]) : muena mikèlè yà bukelenga [62];
- Shiabànzà (lushìku [63]) : kaelè kàdì kalààla ku cibelu cyà muànàana ;
- Muànàana, (lulelu [64]) [65]: bàya a bakàjì, cilùmbaàyì, nsàmbaàyì.
Mankàmbà makuàbò hàdi ciakànyì : dìisu nè lùisu, dicì nè lucì, diwùlu nè luwùlu, dishìku nè lushìku. Dinkàmbà dyà muànàana dìdi dìodi ciàyì.
Bushìwà, muànàana wudi nkaàyà, bualu yèeye ky wa mbèdì mu cialu. Bilondèle mu naè, « kùdì kù bùlakanà ky kùdì kù ya ku mutwù ». Abu buamba, muànàana wùdi nè cikòngò cyà ba-mènà ci’mu’jìnga : Shiabànzà[66], Cishinga mpèmbà, Muela [67], Kapanzula [68], Mulundà [69], a.n.
Muadìamvità, wudi nè mankàmbà hàonso a haònsò, dìibà dyà mvità, wùdi nè cikòngò cyà Cimankìnda, Lùkungà nè tùpilù.
Ntìtta lwà bàanyamàkèlèngà, wudi wu londesha mù àba’abà ba-luaba makalenge, wudi wu shiàla muànàana’manyìshà, pàdì muànàana wù bìkuka, wudi nè cikòngò cyà Ngàoyi Mùana [70] nè Cìkalà[71].
Ntìtta dyà mazèmbè, wudi wu tàngila maalu hà mikàlu yà ditùnga nè yà muunda mwà ditùnga pankacì pà mèiku nèr misòkò, wudi nè cikòngò cyà Kashìngì [72], Ngàoya a muàndà, nè Kaàlùlà [73].
Ntìtta dyà munkònkò, wudi wu alula mikèlè yà bukelenga, wudi paèndè nè tuàlùlà [74] dianza dijimà.
Mènà nànsha wumwe c’àena mù àcu akama dinkàmbà dyà mèna nàendè. Kàbìdì mènà nànsha wumwe c’àena mù àcu dy kùdimuina ngenzelu wa maalu nkàyàendè to. Bukelenga ca’im bwà kà’dy’òmbela kà’ja to. Ewu wùonso, wudi wu jinga mù àcu andamuna ngenzelu wùendè wa maalu, wudi wu kuàcila ba-mènà ngènyì yièndè mu Mbùngà muzàngamenna kùdì ntìtta wa lukombo lwà bàanya màkèlèngà. Ewu yèeye mu’yì’bènga, ngènyi ayi hìdi hì bomba paàyì nànku.
Ca kuèna mènà wudi mwù àcu bìkula mukuàbò to. Hànu muànàana ky wudi mù àcu bìkuibwa : Mbùngà yèeye mu’mu’bènga. Kàdi dibìkuka dièndè dìdi dì fìlella dibìkuibwa dyà ba-mènà bàonso : dìibà dì à sunguilà’bo muànàana mupya-mùpyà mu Mbùngà.
Bukelenga bwà cìata m’bwà bu-luaba ; ca’im bwà bumpiànyì to.
Bùmwùnùjì ca buèna bù buela mu cialu bùonso musangu wumwè, difùku dìmwè. Hudi mù àcu banga lùntùngàkàjì mpindi ewu. Muulu m’mùomù mù a tùbuku, tùllùkilaàco ntìtta pa makaaya. Maalu hà bùntwùlùjì, né tù qu londèlà’ho, nànsha muunda-muunyà, tù’nwà maalà, tu’tònkola nzàbà, tu’dyà mijìngu, tu’bolesha bibàngà, tu’ ciònkomokela buena pànu.
Kàdìmbi èr cu konkoloja’yè naè, « Nù a ambì naè, « c’Àtaèbwà ! », kàdi mùine awu ng’wù acu dyà nàendè bulundà kàayì, bìshi ? »
Nkùlùnjì naè : To, bualà. Yèeye, ca tùena mù àcu Mu potela to. Mùr dì’Ye c’Ayi dìina, c’Ayi mpàla, c’Ayi mbidi, c’Ayi mukìla! Cumana’cumana n’cu bìla bankambwà baètù, cu bà pa mikenji bù à, bàobo, car fikisha’bò kù dì’Ye. Bàobo, tudi ba’bà’manyà mèina ; bàobo paàbò m’ba’Mu’manyà mpàla.
Mikenji kàayì ?
Mikenji yà pa bibawu byà pa mikaìyà yiètù nè mikenji yà pa milàmbù mifìlaejila malòmbà haètù. Yèeye Wùdi hànu wa « kaèbè n’kàakà kàdi kaànyì kàepì ?». Pànu, pàdi njila wu acu londa mù àcu umuka mu musòkò èr car fika mu mukuàbò; kùdi njila wu acu fùma ku tulù nè wu acu pingana’kù. Kùdi kàbìdì njila musebela, wu acu londa mù àcu umuka pànu èr car fika mu Kacì Kakòmbe kà mu «Cibòtè», mwà Mawùeja A’nangila.
Pànu, bù àcar fika pa kaaba kalumbila, hànu haèbè mèiswu, hàoho, malamà njila ; hànu haèbè makàsà, hàoho, malondà njila. Mèiswu, hàoho, malèma n’cilèma ; makàsà, hàoho, malèma n’cilèma ; hàoho matùpàkàna n’cilèma ; hàoho mabìnda, mùmwè naè, maalùka panyimà ku bukolè, n’cilèma cinène, cì dì’bo bà àmba naè, n’cibìndì.
Yèeye, kàbìdì naè :
Cu tùpa n’cu leka cyà wuèbè mulongo èr cu lumba cìdì kumutù kuèbè; cu lèma n’cu leka njila èr cu ya ku luseke ; cu bìnda n’cu aluka panyimà ku bukolè. Naè, bìonso ebi bìdi bì lela mikaìyà, hìdì hì ciàmakana mu njila, hì mu jìka, hì pangisha muntwu mù àcu tùngunuka’yè luendu luèndè. Naè, mikaìyà hìdi bur bikùuku, bìdì bì jìka muntwu njila. Naè, cu londa njila n’cu jila bilèma, cu jila bibìndì, cu jila ditùpakana. Naè, aba, bàdì balamà bijila, ky bàdì mu njila wu acu tùmina milàmbù èr car fika’yì, ky bàdì mu njila wu a, byà malòmba, cu vuila’bì.
Naè, aba, bàdì nè mikaìyà, hànu, bàobo, ba’yì’fucìla bibawu ky, bàobo paàbò, cu shìssha cu mòna’bò njila mululàme.
Kàdìmbi naè, « njila wùdi wù pìcila mwà nkambwà kàayì ? »
Nkùlùnjì naè : Tudi mù àcu amba naè, njila wùdi wù pìcila mwà nkambwà hìvwà milamà bijila pànu. Naè, tudi tu yì bìla mùshindù wu tù èla’elà mubèlà. Naè, ca tùena mù àcu jiadika ewu wa ku yìoyi, wudi mu njila naè, n’nganyì, to. Naè, kàdi malòmbà haètù manène hàdi hà sè, kumpàla eku, tù petà bakenji banènè bà àcu tù manyisha nkambwà wù ekelella èpelè wu a, tùetu, cu bìla bwà malòmba nè bwà bibawu. Naè, njila pànùapa m’bijila bualu muntwu ca’in nguluba mudiàvì to; eku muelèfù [75] m’muelèfù : ca’im mukwà pànùapa to. Naè, cu shikuluja cuèndè cwà kankòlò-nkònkò n’cu shikuluja bijila : cu jila cu umvwa [76], cu jila cu imvwa, cu jila cu emvwa, cu jila cu amvwa, cu jila cu omvwa, bualu byà pànu bìonso ca’im bì àcu amvwa, cu emvwa, cu umvwa, cu imvwa nè cu omvwa to. Byà bûngi m’bì àcu jila.
Wù ùmvwa nànku, Kasongo èr cu kòsesha’yè nkuci mùadi, naè mùoyi muunda sè, ewu muanda m’mule; naè, ng’wù àcu londa èr cu wù londolola.
Ky muena kasàlà èr cu kèleka’yè ; cu ìmba’yè :
Kasongo Kàdìmbì wa mu Mìntembele ;
numbi wa mvità, wa mùoyo kalolo,
cikòluolò, nyunyi wa nsambàsàmbà,
wu sambìle, wù à sambuka mbìlànjì ;
wu sabùkìle Lùembe èr cu sabuka Cilembè,
èr cu sabuka Ka-Lellù nèr tusùlusulu tuingì,
cu sabuka Mbùjimàayi èr cu mu sabukulula,
èr cu ashila kaèndè katentà mu Mìntembele,
nyimà mutwà ku ngoma a diitu.
Kasonga wa bà tàpìlà ntambwa,
bà à mu sàamuna bùoyà,
cisèbà cyà ntambwa, bà à cì putta panshì ;
wa bà taèkèlà nkàshiàmà mu nkuasa wa bukelenga,
bà mù elèlà lusanzu èr cu mu shìdimbija njila.
Mbàayi wa bulaba bwà Kànseyà,
bùdì cu twà mikùmà èr cu cyònkomoka.
Kasongo c’àr dy ìmbì, wù àcu imba’bò,
mùatà wa ba-mùatà mu cìata,
muànàana wa cìata ciadìjàngàna,
wa lusàlà lutuòke luasa ku mutwù ;
nkàshiàmà, wù acu vuàngella cilumbù,
nè wù àcu vuàngella bukelenga ;
bàya a bakàjì bà nkùnda misungula ;
mpumbwa wa pa mashìna milongolongo ;
shiabàntwù, mutwù mupungila makunyì ;
cipàndà wa nshìndamennu wùetù,
mùtùotò munènè wà nciìshà mulombò,
wù tù fìlèllè mu njila wa cimuangì,
kalombò, wù acu lombola bantwu,
wu a mfuèbè wu acu lààdika mu mbessa,
mbessa mutuòla [77] mu lubuebwe lukolè,
nè nkuasa nè malààlù byà mabwe biadija’mù,
ku mukùnà wù cà bàndabandà banèna mbèsè,
mule-mùle mule, wù c’àkà landàlà banyianà,
wùdì misèmpèsèmpè cu sema, yo cu nyemvwa’yò.[78]
Bufùku bwà mushipu abu, kuulu kùvwa kutuòke, mìtùoto hì kenka, hì bàlakana.
Nkòlòkònzò nè nkùlùnjì hì dy tùnya, hì zakala mashìka, hì dilakana.
Mashìka hà ùmvwa nànku èr cu puppa’hò. Cipuka cijimà èr cu pukakana’cì. Micì èr cu enza’yì bur baji mu cialu : bikùyi nè mawola, mapòdi nè misesa, mipàfù nè mipenga, mituòci nè bifumba, mpùmbwa nè bitefù, mipèttà nè mìtondo‘mashi, malèngè nè mienge, mabwè nè makuaka, mazàyà nè kalala-kabwè, makàkà nè mabondo, màngeyà nè ndunga, bìlèlà nè ndundù, kabùji’mucì nè cikela’mucì; mìlembà nè miabi; nciàmbà : hì lènga lenga’lenga!
Diluòlò dì luòloka, Kàdìmbi èr cu bìckija’yè nkòlòkònzò nè nkùlùnji. Cu tuìlangana’yì. Yèeye naè, mujindu apa lellù to.
Er cu tàaya’yè mu cialu, bùvwà bu’mu’tondà ku mùoyi. Bùvwa bwà naè, mùdì cu iya nkùlùnji nè mùdì cu iya nkòlòkònzò mùdi bìshi? Yeeye kàbìdì naè, muena kasàlà wù a ambì bualu bukwàbò bwà sè, citàlù cì àcu lààdika mu mbessa mutuòla mu lubuebwe lupanda; yeeye naè, buinè abu bùdi bìshi?
Yìoyi naè, bwà kumpàla bùdi naè, hànu ùewe musungula mfùmu hanyì ùewe mulela ntodiòngò. Naè, pànu ca’im mpafùka; naè, pànu m’paalula.
Naè, Mawùeja A’nangila wù aluìla mvìdi mikùlù ; eyi hì à lelangana, yàya paàyì hì à àbulukangana, mikuàbò eyieyi hì à àndamukangana, hì à shidimukakana. Naè, nduòlò mifùka hìdi hì àndamuka mvìdi mikùlu, mu mitwù yà bantwu; naè, hìdi hì bà lelela maalu malengèla nè mabì.
Naè, tùetu tudi tunkenene ku mìosà yà nzevu, mu mpàta mualàbàla, mutwà ku mikùnà nèr ku mèitu, wu tù cà mònamona dyàmwàmwa.
Naè, ku mianu ky ku tùdì tu manyina sè, pànu pàdi pà vuma bidya bile nè biipi ; naè, pàdi pà kùdimuka; naè, pàdi pà nyìnguluka, pà sàasa.
Naè, ku mianu ky ku tudi tu manyina sè, mù àcu pà fwa m’bìshi nè cu pà ya mùoyi m’bìshi. Naè, mianu m’mikenji mishìya kùdì bankambwà.
Naè, bìdì mianu hì àmba, bàana bàdi bà bì tàbulukila mu di’bà’kòbolola, bitendetende bìdi bì bì kuàcila mu mùepu, bakùlumpà bàdi bà bì jiadikila mu kankòlònkònkò.
Naè, ca’im muandà, wù àcu amba èr cu wù jikija difùku dìmwè to. Naè, ng’wù àcu umvwa naè macì èr cu mòna naè mèiswu.
Mù ambìlà’bo naè :
« buamba bùdi mpatà,
hànu bu’dy’muèna naè mèiswu ».
Kàdìmbì naè, nànku m’mùomu, kàdi bwà mbessa mutuòla mu lubuebwe lupanda bùdi bìshi?
Baobo naè, pànu m’pà « mushìya wa mushìya », m’pa luendu luuya cu enda, naè, ca’im pà àcu menena’pò buowa to. Baobo kàbìdì naè, lufwù n’lukùlù, buanga bùonso n’cidìngìshìlù; naè, cumana’cumana, ciètù n’cu shìyangana ni pànu. Baobo naè, kàdì lufwù, lùdì lù tù vuila ca lùyi mukenji wà difùku nè diiba alu, ca tuèna bamanyà kù dì’lu lu car tù tùùla bualà, ca tuèna bamanyà nànshi bule bwà luendu luinè. Ciètù cì àcu enza n’cyà sè, wùetù muànàana àr car kù fikà hànu katakata, bwà lùumù luètù tùetu abaaba.
Kàdìmbì naè, mùshindù kàayì àwu?
Baobo naè, lellù, hudi hu epuka mvùla, hudi hu sambuka maayi, bwà c’hù bolo to, kàdi ùewe mufwè, c’hùena kàbìdì mù àcu cìnna cu bola to : diiba adi ciètù n’cu qu epula ku dibola bwà ùewe cu ya car fika mujimà a jìmààyì.
Yeeye kàbìdì naè, mùshindù kàayì !
Baobo naè, mùnu mu Mìntembele, tudi munkacì mwà lusenge. Lùolo elu ky lu tù à puutà mfuèbè, cu mu buikidija, cu mu fùbisha, cu mu umishila mùomù : yeeye munènga mùomù mafùku bulubulu, wùdi wù kolakana bur mucì, wù àndamuka dibwe dikolè nkonkonko. Ky bualu kàayì hànu wù fùba nànku, tudi tu car mu longa mu mbessa mutuòla[79] mu lubuebwe lukolè, nè nkuasa nè malààlù byà mabwe bi’qu’adijila’mù.
Yeeye naè, ca nù tàcishi bantwu bù àcu ng’ashila Ciènke to.
Baobo nè, ca tuèna bûngì bù àcu banga nàabù ciènkè ècu cì jikija to; mbessa, né tù mu tuòlèshà ku mukùnà mule-mùle mule, muenzà bur ciènkè. Ci tùdì babènga n’cilèlè cì àcu jiika mfùmù mu lukùyì lwà musùlu bualu maayì hà musùlu hàdi hà bìla kasùlù wà mashi hà mpiànyì, mùshindù wù dì’bi bì ènjaibwa ku tùdì bafùmìne; baobo naè, mpindiewu, tudi mu Dìolo; naè, ca tuèna kàbìdì mu Lùolo; naè Dìolo m’Mushidi.
Ecu cìbija’bò naè, baena cituòlò cyà mbessa bà ya, hànu painàapu, ku mukùnà wà Nyemvwà[80], bwà mudimu awu.
Dibala mìtùoto
Mùdì’bo bà sàla muntwu bwà naè, c’àr kuàciki dìsàamà, bàdi bà badisha mènà mìtùoto bwà naè, c’àr kuàciki dìsàamà dyà tutombòtombò dyà naè, « muulu hànu Mawùeja, panshì hànu yèeye »; bàdi bà mu sàla bwà mwù àcu buela’yè mu bukelenga bwà cìata.
Diitaba dinène n’dyà sè :
« Lutete cu mena’lù hànu lùolu cu mona[81];
muntwu cu mèna’yè hànu yèeye cu mòna »
Lungènyi lùdi lwà sè, mènà wùonso àr ìkalà naè kàondò kà pa mùoyo kàdì kà mu ambila naè, pànu tudi bàonso mu kaantu kaluka kùdì Mawùeja A’nangila ; naè mèiyi hàdi hànu haèndè; naè, mikàndu hìdi hànu yièndè. Naè, bukelenga bwà mènà m’bwà bu-kalunga; naè, m’bwà cu lungakaja mèiyì hà kuulu nè mikàndù yà kuulu. Naè, yèeye cu dy ènzela’yè dièndè dìiyi hànu diodì dì àcu bìkuka’yè.
Cilumbù cinène cìdi cyà naè, mèiyi nè mikàndù yà Mawùeja m’bisokoka bantwu; naè, bantwu ciàbò n’cu dy badila’bì.
Pa bualu ebu, cu bala mìtùoto ca’in cu yì badika to, n’cu taèja bitùoto biàyì. [82] Cyà Mawùeja n’cu sokoka nè cu tanda, cyà muntwu n’lubàcì lù àcu tandula nàalù.
Muntwu m’mutandùla naè, pànu Mawùeja nkàyàendè ky Wudi wùmwè èpelè. Naè, bintu m’bifùka bitamfù byà ntengu nsàmbù nsàmbù. Naè ntengu wùonso ta cintu cìonso cìdi cìntu’kùbìdì ta naè wuàcì muvu.[83]
Naè, citàmfù cìdì citandula muulu ngàeci cyà «cìntuòtò»; naè, ntengu yiàcì nsàmbù hìdi [84]:
- dìiba,
- njimbù,
- nshìndì
- cilembi mbwa nè ntole,
- cìfuèbè muulu
- cidimina nzaji.
Naè, mùtùoto m’mutaèka kàbìdì bur cintu cìdì naè ntengu hìtàanu. Naè panshì, pàdi cianza naè minu hìtàanu, dikàsà naè minu hìtàanu.[85]
Naè, cìntù’kùbìdì muulu ngàeci cìdì cì sanga dìiba nè nshìndì, eci cìdì cì sanga kabwà-cilembi-nè-ntole nè muntwu-mbwa-nè-nyama byà mukàbà wà cìfuèbè, eci cìdì cì sanga cìfuèbè nè njimbù.
Naè, panshì, muntwu wùdi nè mabòko hàbìdì, nè mikòlò hìbìdì, macì hàbìdì, mèiswu hàbìdì, …[86]
Naè, citàamfù cikuàbò citandula muulu ngàeci cyà cìfuèbè : cìdi nè mìtùoto citaèmà.
Naè, panshì, muntwu wùdi nè bishiku citaèmà; naè ba-mènà bàdi citaèmà; naè malelà hà mu dìiku hàdi citaèmà. [87]
Naè, bùntùkùbìdì bwà Dìiba nè Nshìndì, bùdì dìina naè « mpàsàbàlà »: Dìiba nè Nshìndì bìdi bì bàla diàcìmwè mapàsa, ku bidimu bìnàayi bìnàayi.
Mpàsàbàlà, bàdi bà mu bandidila mu mpàta wa Ngoma’Dìitu, mùdì mùasà Baena Kalonji a Mujìnga.
Mu Kabàlàshìpù kà cidimu cyà mpàsàbàlà : pàdì cìtuòtò cyà Kabwà cì bàla, kù nènga mutancì, cìtuòtò cyà Cìfuèbè cìdi cì bàla pààcì ; kù pìta dìiba dijimà, Dìiba dìdi dì pàtuka. Pàdì’bi bì ènza nànku mafùku hàbìdì, hàsàtù, dìmwè edi, Dìiba nè Nshìndì bìdi bì bàla mapàsa. Bìdi bì pàsabala : bì ènza bur mèiswù hàbìdì matonuena pànu, bur bìdì bipàlàkàna mwù àcu tùnkumuina bulaba ngulu mîngi a mìngì.
Bù àcu peta ngulu eyi, kumpàlà kwà ba-mènà bàonso, muànàana wùdi wù bànda ku mùsongò wà nzùbu bù àcu kù muèna’yè mpàsàbàlà.[88]
Cu manya mìtùoto nè bìtùoto ca’in cu bala mìtùoto. Cu bala mìtùoto n’cu bala mikenji hìdì mìtùoto hì fùnda muulu.
Cyà kumpàla n’cì àcu itaba sè, pànu ca’im pa’dy’ enzèkèla, naè, ca’im pa’dy’fùka; naè, cintu cìonso n’cienjaibwa. Naè, pànu ciàpù n’cu enjaibwa mù kàadì muenjaibwa muulu.
Naè, mùdì mùtùoto wùonso naè ntengu hìtàanu mu-ulu, cintu cìonso pànu cìdi pààcì naè ntengu hìtàanu. Naè, cintu cìonso, ta ntengu wùacì wùonso, wùdi cìntù’kùbìdì ta naè wuèndè muvu.
Naè, muntwu wùonso wùdi naè wuèndè mùtùoto muulu kàdi c’àena mwù àcu wù funkuna munu. Naè, bukolè bwà mènà m’bunène bualu m’mumanyà mùtùotò wùdì mu’mu’kàmika; naè, wùdi mwù àcu wù funkuna munu.
Bukelenga[89] bwà cìata
Mulengèle ng’wù àcu mòna mpàla èr cu mu mòna nèr dikoshi ; ng’wù àcu mòna mù’ènda’endà’ye èr cu mòna nèr mù dì’ye wù vuàngala.
Mulengèla’mpàla wùdi mwù àcu ikala cibombo; muambùke mikòlò paèndè, wa mpàla mapondopondo.
Pa nànku, tù filejjà bukelenge kumpàla, tù ìkalà tu bù londa mu mupwa, tù ìkalà tu mòna mù’ènda’endà’bu nè mùdì’bu bù tènkakana.
Diulu dyà katòngòbèlà ky ntùckà wa bukelenga.
Mutwù nè mutwù wà muntwu nè muntwu n’dimata diàbù, dilòka panshì bur dyà mvùla. Muntwu wumwè èpelè, yèeye, mu’bù’nyèngàngàna, wùdi wù bù ìmakaja tèndèe, kamùngùlù. Wùdi wù diatakaja bantwu ku makàsà, muèndè mù dì’ye muswà.
Bukelenga, bùdì bushitakajangana, bulukakajangana, ky bwà cìata : bùdi bù mòna naè mèiswù hà bàonso, bù ènda naè makàsà haàbò bàonso, bur dinyongolo.
Ngaashilu wa bukelenga bwà kamùngùlù m’muipi; ngaashilu wa bukelenga bwà cìata m’mule-mùle mule, bur dinyongolo.
Difùkù dyà mubingu wà Kànseyà, bantwu cu jicka’bò mbwa wa bisùusu, muinyika « Ndàayà ». Ewu ky wu kuàcìle kàndombò mu « bianza », bwà naè, ntòmbòjì wùonso ta mpongoloki, yèeye hànu cu ambulangana nàakò.
Dyà mufikilu, Kàdìmbi cu bìckija’yè nkùlùnjì èr cu yì shikika panshì.
Yèeye naè, bufùkù bwà dibala mìtùoto, bur ca bùyi bwà mashìka makolè, mvwa acu làlla tulù. Nudi ba’n’londèla maalu cyakàa. Bì’nù’tonda, nùenu cu hà kòsoloja. Lellù, tu a kùdimunu mikomba. Lellù, mèeme ky wudi wu nù èla nkonko. Lwà mpàlampala n’lwà naè, pànu, lufwù n’lusàlà lutuòke : ca tuèna bamanyà mukùlù ku di’lù’àsa ; pà nànku m’bilengèle cu ambula mpàla èr cu tàngila kumpàla, cu pàya mu mudyà-dyà cì àcu dyà mu njila ; pà nànku awu ng’ambìlaàyi tung : « mushìya wa mushìya » wudi wù ènda bìshi ?
Nkùlùnjì wa mbedi mu cialu pwà. Naè :
« Mu bukelenga bwà cìata, wu ca bù abìle, c’àr bù dìlle ».
Kàdìmbi naè :
« Bà ambìle naè, bù dya-dya muènà kàntù ; naè, mùana wa mulanda wù à mina matè. Ba-luaba né bà petà kàntù penyì, bantwu bàonso m’bàabà ku bianza kutupù, baikàla baena cimuangì ! »
Nkùlùnjì naè :
« Kààntù ca’in kantu ku bianza to. Bàdi bà àmba naè, « baena kantu ku bianza » ; ca baena bà àmba naè, « baena kààntù ku bianza to ». Kààntù m’pùngà, n’njila. « Bù dya-dya muènà kààntù » n’cu amba naè, bù ya-ya kùdì ewu wudi nàabù nè mpùngà.
M’mùmwè naè, pàdì muntwu wu lumba bu-luaba, ewu wudi mu nkuasa, wu lumba’ lumba’yè, wudi mù àcu bènga mù àcu ikala’yè mamùendè wa bukelenga ; wudi mù àcu mu pala kààntù ; pa nànku c’àena wù bù dya to, bualu c’àena nàabù nè kààntù.
Yèeye naè, « hudi mutaèlèja hanyì? »
Kàdìmbi naè, ng’à umvwù. Muàna wa mènà wùdi mù àcu piàna bintu byà mènà bìonso kàdi c’àena nè kààntù kà cu piànyina bu-mènà buèndè to.
Nkùlùnjì naè, hudi pàepi, c’hùena kule to. Bìdi nànku pàdì mènà muikàla muànàana. Mùanaèndè c’àena nè kààntù kà àcu dìlla bu-muànànà buèndè to. Bìdi mushindù mukuàbò bwà ba-mènà bà ciakànyì. Wùonso wa ku ba-mènà aba, wudi wu bìkuka hanyì wù fwa, wù diànjidila muànàana ku bulaba, mùana-èndè hanyì mùanaàbò wudi wù piàna bu-mènà buèndè, bualu bu-mènà ebu m’buaba kùdì dìikù dièndè bwà bukelenga bùdì bubadishila muànàana mìtùoto. Dìiku edi dìdi wùmwè wà ku mìtùoto mibadisha muànàana wa mùoyo.
Kàdìmbi naè, abùabu m’bùtuòke hànu zezzezze. Kàdi luaba né àr sómbà paèndè mu nkuasa bìshì ?
Nkùlùnjì naè, pàdì muànàana wù bìkuka hanyì wù shìyangana nae pànu, dìiba adi, wùendè luaba wudi wù mu pingana mu nkuasa ; dìiba adi ba-mènà bàonso bàdi bà shiàla ba-ciabìkùkà, ba-luaba baàbò bàdi bà bà pingana mu nkuasa nèr mu nkuasa. Bìdi nànku. Nànsha ba-ciabìkùkà bàobo baciikàla naè bukolè bùonso, nànsha ba-luaba bàobo bàkàadi bakuòka.
Kàdìmbi kàbìdì naè, kàdi pàdì ba-luaba bàbìdì ta bàsàtù baikàla nè mamùabò wa bukelenga wumwe ! Ca kuèna kù jiuka ndululu hanyì ?
Nkùlùnjì naè, to, ca kuèna kù jiuka ndululu to, bualu ba-cibanjì bàdi’kù. Mbùngà wùdi naè : « wu dyà-dya wù’vila, wu pà-pa wù’bala ». Cu bala n’cu badika tubìkù ku mpàlà kwà bibanjì. Kàbìdì mènà wùonso wùdi wù tùlla dìiyi. Vùlukà mù à qu ambìdì nkòlò-kònzò naè : « c’hù tùllu dìiyi butùllà’tùllà ».
Cilaejilu : pàdì, mènà wù tùddila luaba dìiyi naè, « hu a jìkìjì tubìkù », luaba ewu wùdi wù shiàla « kalhàlà kamanà » hanyì « kalhà kamanà », wùdi wù shiàla muindìla hànu nkuasa, yèeye nkàyàendè ; bàvwà bapàlàkàna nàendè mu bu-luaba, buàbò bu-luaba m’bufwà, dìiba adi, hànu fwà.
Kàdìmbi naè, abùabu, hu a bù kezùlù hànu kezekeze. Kàdi, anjì cu tòma’cò paèbè ; hu a pìci cu uma mukana.
Awu naè, mùakù wà ndekellu ng’wà naè, mù dì’bi mu ditùnga ky mù dì’bi mu musòkò nèr musòkò. Kàdi bu-mènà ca’im bukelenga bwà mu musòkò ; m’bukelenga bwà mu ditùnga. Wudi wu pèta kààntù kà bukelenga muàbò ky wudi mù àcu aba bu-mènà. Wudi c’àyi mfùmu muàbò c’àena mù àcu aba bu-mènà. Kàbìdì, luaba wùonso, wudi mucìmuna kùdì kalhàlà, wùdi mù àcar aba kaaba kakuàbò ; dìiba adì wùdi nè mùanzù wà « ciaba ».
Wù àmba nànku, yèeye cu olola mabòko èr cu bàkula kabalù kà maalà, cu puìla lututu èr cu hà puekesha mu mìoyi.
Nkùlùnjì mukuàbò wù kùpula ku mishìku èr cu ela dìiyi naè, mèeme ky muntwu wùebè. Kàdìmbi naè, n’jiadìkìla tung ! Mukuèbè wù a ambì naè, kààntù im’mpùngà wa bukelenga, ca’in kantu ku bianza to. Eku, wù àmba kàbìdì naè, luaba wudi wu shiàla kalhà kamanà ng’wudi wu jikija tubìkù : yèeye c’àyi kantu ku bianza, wùdi wù jikija tubìkù mùshi-ndu kàayì ?
Bantwu èr cu kediedya’bò kedya’kedya !
Nkùlùnjì naè, m’bilengèle cu tuàdijila ku ntuàdijilu. Tudi babangìla bualu ku bùontò, batàngìla nàabù ku cìmènnù. Tudi bur bàdì bà bànda njila wa màayi : nyimà ku Disùlu, mpàla ku Dishidi. Tu yà-ya ciànyìma-nyìma. Cì àcu manya n’cyà naè, bìuma ca bièna bì pàtuka mu mpàayà mwà luaba bìonso to. Bìumà byà luaba m’bûngì bwà baèndè baena mulalla nàendè. Yèeye c’àyi naè bantwu panyimà, ca tuèna mù àcu amba kàbìdì naè : « Mukalenga wa bantwu, bantwu wa mukalenga ». Pànu, bàdì nè kantu ku bianza, bàdi nàakù nè bukònkòtò ; ca baèna bà kà tùddila bukelenga.
Kàdìmbi naè, kàdi ntuàdijilu wùdi bìshi ?
Nkùlùnjì naè, banga’banga nèr cu lumba bu-luaba, muntwu wùdi wù ànji cu dy pa makùmbu naè, mèeme « muabìlàayi » hanyì bàdi bà mu twà makùmbù hà nànku kùdì ba-nyànàendè. Yèeye wù dy twa makùmbu, wùdi bur wudi wu tùkisha bakuèndè naè, ni nùdi bakolè, ng’abìlà’ayi bukelenga. Bàobo bà mu twà makùmbu, m’buena cu amba naè, yèeye mutùlla dìiyi, bàdi bà mu abila bukelenga.
Kòsolojà ! Tù ambà naè, dìiyi dì a tùcku, Kàdìmbi cu mu sàka nànku.
Nkùlùnjì naè, dìiyi dìodi ditùcka, wùdi wù funkuna mamùendè wa bukelenga. Bakuèndè bàdi bà car mu fikisha ku mpàlà kuèndè, bà mu lòmbela bu-luaba.
Pà à swà wudi mu nkuasa mù àcu shiàla’yè mamùendè wa bukelenga, wùdi wù mu pà kààntù, ku dìiyi ditùlla ; yèeye èr cu shiàla’yè luaba wùendè. Byà bu-luaba buèndè, bàdi bà mu sangila’bì kùdì baena mulalla wuèndè nèr kùdì baena nkòngò yiàbò. Bàobo bakolèsha, wùdi wù shiàla kalhà kamana, wù fika nèr ku dishikama mu nkuasa, nànsha yèeye, nànsha ndelangànyì yièndè.
Bikàshi èr cu dila’bì byàkà’byàkà !
Citenga, mùana wa mànsèbàendè wa Kàdìmbi, kuulu jiù ! C’àvwa, yèeye, wù tutta bikàshi to. Wù ìmana èr cu ambila’yè Kàdìmbi naè, bì a ambì’bo m’bipìte bûngi ; m’ bîmpè cu kàlamina pàinàapu, cu bà lekela cu nwà’bo paàbò maluvu. Kàdìmbi èr cu shikula mutwù.
Bantwu cu dyà’bo, cu nwà’bo èr cu mòna katutu !
Panyimà pà mafùku, mùvwà manungànyì hà tùngunuka munkacì mwà bàanà bà ba-mànsèbàendè, Kadìmbi cu bìckija’yè nkùlùnjì. Bualu, bùvwà ku mùoyo wuèndè, bùvwa bù àcu manya bùntwùlùjì bupunga.
Yèeye naè, nu a ambì naè, mùana wa mènà wùdi mù àcu piàna bintu byà tatùendè bìonso, hànu bu-mènà ky bù dì’ye c’àyi mù àcu piàna, mu bukelenga bwà cìata. Eku baena mulalla wa luaba, baena biàbò bìdì bì pàtula tubìkù, ca bàyi nè kààntù kà cu piàna bu-mènà bwà wùabò cìabìkùkà !
Ambaàyi, bumpiànyì m’buashìla miji kaaba kàayì ?
Nkùlùnjì naè, lukonko lùdi lùmwè, maandamuna hàdi pàsàtù.
Kàdìmbi naè, dyà mpàlampàla dìdi bìshi ?
Nkùlùnjì naè, bumpiànyì bùdi pàsàtù, bur mùdì bifùndu mìshindù hìsàtù.
Mùshindù wà kumpàla ng’wà bumbùetù, muibiddi ng’wà bukuètù, muisàatu ng’wà buena’muntwu.
Bumbùetù n’ciovo cibuela. Ciovo cìdi cì taèka cifùndù cyà dikòndangana. Abàaba, bàdì babuela ciovo, bàdi bà kuàcishangana ku haàbo maalu. Wumwe nè bualu, bakuàbò cu twà’bo ku cièndè. Bantwu bà mùanzù wùmwè bàdi mu bumbùetù. Cilaejilu : baledi bàonso m’ba’dy’taèka bur baledi bà bàana bàonso tùo nèr bàdì ca bàyi baàbò. Bumpiànyì bwà mu bumbùetù m’bwà bukàlàngà. Kanaemu, kàdì mùana nàakò kùdì baledi baèndè, wùdi naè bù àcu kà taèkela baledi bàonso. Dikùbà dìdì baledi bà mu kùba nàadì, wùdi wù dì ìndila kùdì mukùbi wùonso.
Kàdìmbi naè, m’bushìwà. Bur bumbùetù ca bùyi’kù, nsòmbelu wa pànu c’àvwa acu ikala mulenga ; tùvwa acu ikala hànu muntwu muàbò, muntwu muàbò.
Yèeye naè, kàdi bukuètù bùdi paàbù bìshi nànku ?
Nkùlùnjì naè, bukuètù m’bulelè, n’ndòndò mutwà. Mukù wùebè m’mukuèbè, wu nùdì nu shìllangana nàendè kaaba kà kanaemu. Mukuèbè ngàewu wu hùdì c’hùyi nè cì à, ùewe, cu mu sokoka ; yèeye paèndè c’àyi nè cì à, yèeye, cu qu sokoka’yè. Ndòndò, wu nùdì batwà, nànsha yèeye wa dìiyì dyà mukana, ky wudi wu jiadika cì nùdì mù àcu piànangana.
Kàdìmbi naè, tucìvwa tu ya ; buena’muntwu bùobu bùdi bulonda mashi, ca’in nànku awu hanyì ?
Nkùlùnjì naè, m’mùomu. Mùana, nànsha yèeye c’àyi wù ùmvwangana naè baledi baèndè, wudi nè mashi haàbò. Wudi wùabò mpiànà.
Kàdìmbi naè, abu bualu m’buumvuika. Bur mùdì, mu bukelenga bwà cìata, bu-mènà ca bùyi bù londela mu mashi, nànku ca muèna bumpiànyì. Mukèbi wa bituòke bipìcìla ebi wudi, yèeye, wù sàama mèiswu ! Er cu cìbija’yè nànku.
Wùvwa mumanyà naè, bualu bùcìvwa mulu-ngulungu. Wùvwa muambà naè, « bù lállà, bù fukà ». Bualu bulàddika, bufukisha, bùdi bù àluluka mpàla. Kàdìmbi èr cu umvwa’yè naè, buena’muntwu bùdi bur divuba mu diulu. Naè, bùdi bù nakakana eku, kuàka bù ènda bù tùckakana. Naè, mu dinakakana diàbù bùdi bur kaantu kaluka : wùonso wukà a mù pàtuku, kaondò kà muunda èr cu shiàla’kò kà mu imbila mù à, yèeye, cu pungakaja nàakò, bù à, yèeye, cu mù pingana, èr cu shìssha’yè cu sòmba ku macì talalàa. Yèeye mukàndàmènna mu didiata bijila èr cu kòndakanangana’yè mu bibìndì, bur wudi mu mawua-ya’wuaya. Pànu èr cu mu ashila’pò mèiswu nè maèbe, èr cu labuka’pò bululu. Kuàkà, kùdì divubà dì tùckakana, bilondèle mu biibidilu bitaèka, bitamfù biàdì bìdi bì sùckakanangana, bì twàngana mù dì’bi biswà, bì nakanangana kàbìdì hanyì eci cì twa mulèlù cì ya kule, cyàcyà paàcì cì twà wuàcì paàcì mulèlù cì yà kuàcì paàcì kule. Bì tangalakenna byà bûngi apa, bikèsè bì ya kule, bînga bì car kuàtakenna panyimà pà mafùku male.
Yèeye naè, ntuàdijilu m’buena’muntwu, ntungunu-kilu m’bumbùetù, eku bukuètù buikàla ntuàdijilulu wa buena’ muntwu !
Wù àmbuluila nkùlùnjì ngumvuilu wùendè wa buena muntwu, bumbùetù nè bukuètù, yìoyi èr cu shikula mitwù. Yìoyi naè, muanda mulonda wùdi bur lusùmuìnù luela. Naè, cumana’cumana n’cu wù taèleja naè ntaèmà ; n’cu wù àmbulula ; n’cu wù vùngulula ; n’cu wù taeta mitelu : ku wùmwè ku wùmwè ; n’cu wù àndamuna dikùmbì, dì àcu dy èla nàadì mu mvùla wa miandà, hanyì n’cu wù kùdimuna lukàsù, lù àcu bùnda nàalù, lù àcu dima nàalù, lù àcu ipila nàalù, hanyì n’cu wù àndamuna mùelè, wù àcu suòla nàawù njila wù àcu tancila, hanyì n’cu wù kùdimuna cimunyi cyà dikènkè, dì àcu bùssha nàadì mindìdìmbì èr cu mòna bulelèlè mpàla. Yìoyi cu tùngunuka naè, m’bushìwà mù hùdì mumòna naè, buena muntwu n’cisakà cyà bijila nè bibìndì, bumbùetù m’bukàlàngà, eku bukuètù dikàsà muà-mwa, dikàsà emùemu.
Wùmwe wa ku nkùlùnjì wù àmbulula dìiyi èr cu amba’yè sè, mu ba-tàttù m’muètù, mu ba-màmmù m’muètù kàbìdì ; baena’mù bàonso m’mashi haànyì. C’Ièna mù àcu sèlangana’mù. Naè, mùmwè ca muèna mù nangangana mashi. Naè, mùdi mù lela lubola. Naè, cionyi, mùana wa mashi hàmwè, ca’im musànkila bualà ; ca’ing’wù àcu sèlesha, m’mupu-ngila hànu midimu, m’mpika wa mene’mene. Naè, kàdi bìdi bì kàlamina hànu muètù amu. Naè, ku ba-kàakù’mukàjì kùoku kùkàadi kule kù à, mèeme, cu sèlela’ kù.
Kàdìmbi naè, amu m’mùomu. Eku, hu kù àmba naè, n’kule, eku hu kù sèlangana ; hu bangulula di’kù’ àndamuna kuènù : kwà tatùebè’mùenu nè kwà màmùenaèbè ! Bifùndu, tàapù, m’bipungila dijiuja bupòle mu bantwu. M’biumvuìbwa sè, bà cà àdì acu sèlangana, ca bà àdì àcu pòlakajangana. Bushìwà, lushissuluji lùdi kaaba kanène mu bùntwùlùjì. Kàdi, ca muèna’cò bijilukila nànsha bîncingi hanyì ?
Nkùlùnji naè, bijilukila bìdi’kù nànsha bìbìdì.
Naè, cilaejilu : muntwu, yèeye, munungu [90] wa mènà, ewùewu, yèeye, mu’mu’paèla mukàjì mu bukelenga, munungu wùdi wù àngata mukàjì mu’mu’pà, nànsha yèeye ewu muikàla wa muàbò pambèlu. Cyà bukelenga n’cyà bukelenga. Naè, cilaejilu cikuà-bò n’cìecì : mùipù wùdi mù àcu piàna mukàjì a mànsèbàendè nànsha mukàjì ewu muikàla wa muàbò pambèlu. Cyà bùipù n’cyà bùipù.
Er cu tùngunuka’yè sè, bupòle mu ditùnga bùdi kàbìdì ku disuòlela muntwu kaèndè kààntù, muntwu kaèndè paèndè. Ky kaenzèlà kà bijilukila. Bidi tùo nèr ku mbìckidilu wa bàanà bà muntwu wumwe naè, aba m’baena Kampànda, naè, bàaba m’bakwa Kansanga.
Kàdìmbi naè, bìshi nànku ? Tuòkeshàaco muaba awu. Ku tùdì bafùmìne kùdi hànu « baena ewùewu » nè « baena wàwa nàka ». Ca kuèna « bakwà » !
Nkùlùnjì naè, kumpàla ku tù ya-ya eku, mu cisàmbà ciètù, né mù ìkalà bifùndu milongolongo. Ebi né bì ìkalà naè, « baena Kampànda », ebi paàbì naè, « bakwa Kansanga ». Kaipàcìlà, mu mbìckidilu eyi, n’kà diepula bantwu ku difuilakana bumpiànyì. Bu mùdì baena ba-mamùabò bafikisha ku Nkambwà nè kààntù kà àcu fìleddila bàanàbaàbò bakuàbò ku bumpiànyì, cilèlè cìdi sè, « baena » m’bàanà bà mukalenga mùadì nè bà cìkala’mùadì ; « bakwà » m’bàanà bà ku bitumbatumba. Tù ambà naè, mu lubànzà lwà muntwu, bakàjì baèndè bàdi hànu bàbìdì : mukalenga mùadì nè cìkala’mùadì. Baàbò bàana ky baèndè. Bitumbatumba m’balundà baèndè. Bàanà baàbì m’bà « bukuètù ». Ciàbò n’cu aba, ca’in cu piàna to.
Kàdìmbi naè, ambà naè, bijilukila bìdi’ku’s !
Yèeye naè, eyowà, bijilukila bidi’kù. Cilaejilu : mukàjì musèla kùdì Kampànda, mulelà nàendè bàana, ba’mu’ piàna kùdì bàyàendè’cìinà Kansanga, mulelà kàbìdì nàendè bàmwè bàana, wudi mù àcu shìya dièndè dìina ku mutwù kwà cifùndu. Bàanà baèndè bà mwà Kampànda nè bàanà baèndè bà mwà Kansanga bàdi mù àcu dy sanga mu dìinà dyà mamùabò. Bàdi bà àngata dìinà dyà « baena Musàwu » pàvwà mamùabò Musàwu muikàla « mùadì » ta « cìkala’mùadì ». Pàvwà Musàwu citumbatumba, bàdi bà àngata dìinà dyà « bakwà Musàwu ». Dìiba adi, mèinà hà Kampànda nè Kansanga hàdi hà bubima.
Yèeye cu tùngunuka naè cilaejilu ciibîdi : mùana mulela, yèeye nè bàanà bà panshì hanyì yèeye mualùka, naè bàana, ku dibàkà dyà kù cà àngatà’bo bàana, bàanà baèndè bàdi bà àngata dìinà dièndè. Bàdì bì ìtaba « baena Ciela » pàdi mamùabò Ciela muikàla wa kunshì hanyì wa ku mutwù wa lubànzà lwà kàakùabò. Bàdi bì ìtaba « bakwà Ciela » pàdì mamùabò Ciela mulela ku citumbatumba muàbò mwà tatùendè.
Cilaejilu cinène : muntwu wùdi mwù àcu kuàcikila bupika mu mvità hanyì bàdi mù àcu mu pànna hanyì wùdi mù àcu dy làmbuila lukèngelu, c’àena mù àcu shiàla mpika ciendèlèllà ; yèeye mu’dy’kùlla wudi wù shiàla « mupika », naè kààntù bur bantwu bàonso ; yèeye mulelà mùana naè mukàjì mutànga, mùanaèndè wudi wu dy manyisha mu bantwu mu dìinà dyà mamùendè, bualu muunda mwà mutànga ca muèna mù lela mpika.
Cilaejilu cì àcu oya nàacì mùandà n’cyà muntwu mulelà mùana wumwe èpelè wa balùme. Dièndè dìina cu tùndubuka’dì hànu dìodi dikuàtakaja ku dyà mùanaèndè, pà ìkalà ewùewu mulelà balùme mupìcìsha pa bàbìdì.
Er cu cìbija’yè sè, bantwu bàdi bur mìtùoto. Eyi hìdi hì à kenka èr cu jìma. Mikuàbò hìdi hì à jìma èr cu jìmina’mù jima’jima.
Mukuàbò mukùlumpà wù jiuka naè, « bìdi paàbì bikànkakaja hànu nànku hanyì? S’kùdi kàbìdì baena mèinà hàdì hà jìmina, bà hà kùpula ku mutwù kwà bikòngo. M’bù à cinyì ? » Kàdìmbi naè, « apa, wuànyì mukomba ng’wù àcu ela nkonko. Bàdì bà àndamunà n’nkùlùnjì ». Nkùlùnjì naè, « m’mùomu, kùdi mèinà hà bantwu hàdì hà jìmina nè hà dì’bo bà kùpula ». « Cilaejilu : baena muntwu bàdi mù àcu tàndangana : matàndu n’ku mùoyo kùenda ». Kàdi kùdi matàndù hà bantwu bà àmbangana naè, « cu muènangana kàbìdì hànu ku nguluba ». « Matàndu mabì hà mùshindù awu, hàoho manènga, ca hàyi madìlla cibalù, baena’muntwu bàdi mù àcu sanguka-ngana, aba eku, bàba kuàka ». Bwà nànku bàdi mù àcu tàpulukila tùo nèr ku dìinà dyà mfùkiàbò èr cu shiàla’bò aba baena Kampànda, bàba baena Kansanga èr cu jìmija’bò dìinà dyà tatùendè wa Kampànda nè Kansanga ». « Hanyì, muntwu n’cibunda bibìndì : wùdi mù àcu kuàcika cibawu naè, dièndè dìina dì jíminà, dì kúpukà ». « Ki mù dì’bi nànku awu ».
Kàdìmbi wùkàadi nèr àr cìbijà, ky mujindu mukuàbò ewu kuulu jiù !, picì’picì nèr mu cialu ! Naè, bualu bwà bàanà bà mùana mulela m’bulengèle bur muenge mukana. Bualu kàayì?
Bantwu naè, « ambàaco’s ». Yèeye naè, mùana mulela wùdi wù’dima wù’nowa, wùdi wù tùwa mishipa, wùdi wù àka bisèki, wùdi wù ìpika, wùdi wù muna, wùdi wù sùmba muisalu nyìnyi wa nyama, wu di’yè c’àyi mù àcu tèya hanyi cu ipata … Bàobo naè, « cìbijà ! » Yèeye naè, mù dì’ye wù dy ènzela midimwu, wù dy dìsshila bàana, m’bìlengèle bù à, yèeye, cu bà shìlla’yè dièndè paèndè dìina.
Kàdìmbi naè, olò yìayì ! Mukàjì c’àena wù lenga difùmà, c’àena wù lenga dikombo, kàdi lukòmbo, lukàsu, lutòwo, lubènji, m’bièndè bi’mu’ pungila. Bàanà, bà dìssha’ disshà’ye, ciàbò n’cu mu vùluka.
Kàbìdì naè, « Kànseyà n’ditùnga, pa tùdì tu tàngila naè, tudi, mu ci-bûngì ciètù, baena ntùckà wumwe èpelè; nànsha tùetu tu lèngulula bù àcu laeja’laeja sè, tudi bafùmìne ku Bulubà Bunène, mèeme n’di n’nù àmbila sè, tudi bàonso a baònsò bàanà bà Hilunga a Mbìdì : kùoku eku ky kuètù kù à, tùetu, cu kùnkumukila ». « Bur mu tùdì ca tùyi bakànga mikàlu yà ditùnga, kàbìdì naè dijinga muunda dì àcu vulangana lùkàsà, baikadi bà ntùckà mikuàbò bàdi mù àcu asa nàetù mu haètù matongo. Ci tùdì tu bìckila naè, m’musòkò m’bìlàllà bìdì : baena ntùcka wumwe bângi, baikadi bakesè. Musòkò wùonso n’cìnsangà cyà bantwu bà ntùckà mishìllàngàna. Musòkò m’musòkò hànu pà dì’wu, wùowu, wù sokokangana ntùckà yà bàonso baena’mù. Pa nànku, muikadi wùonso m’muena musòkò, wù dì’ye muasà ; nànsha muzèmbè wùonso wudi mùenyi’mù, bualu wùdi mù àcu mù kùdimuka muikadi’mù. Kàdi bwà pa cu londela ku mashi mu mijilu, muikadi ta muzèmbè cu kàndikiibwa’yè disèlela hanyì disèdiibwa mu musòkò wuèndè, hànu yèeye muasà mu baèndè ba-mànsèbà hanyì muàbò. »
« Bicyà bikesè kumpàla eku, né tù twa mwàmwa, tù twa emùemu ; né tù pità, ku bûngi, bàonsò bàdi bashiàla ku Lubanga, mùdì yiètù nsongàkàjì mamata hà mvùla, hà cà sungula’sungùlà mù àcu mata mu bibanda ta mu mpàta ».
« Bùowa : nànshi bûnci ». « Bì àcu enjaibwa, bì ènjaibwà ! Bì àcu enzeka, bì ènzekà ! »
« Cìkòlà n’cu ikala nè buètù bulaba, muntwu nèr muntwu nè kaètù kààntù kà nkùmpu’buludì ; pànùapa, ca kuèna muntwu muiyà cu pà fìla mukuàbò ; nànsha ku mapàsa, ca kuèna dipàsa dìdì diiyà cu fìla dikuàbò ; nànsha mpika c’àena mù àcar fìla mfùmuèndè ku bulaba ». « Pànu m’pà cu làlla cu pà buoboka, cu londa baètù bankambwà èr cu fika mu bupòla, mu Diulu mwà Mawueja A’nangila, Cimpì-dìmbwà Mudiànjìndìla’pànu nè Mu’pà’bùngà’àngàla ». Yèeye kàbìdì naè, « bù à, njila, cu tuòka’yè zezzeze, nkùlùnji nè nkòlòkònzò [91] hì sokoluela bantwu bàonso maalu hàonso ; hì asà kànkòlònkònkò [92], kà àcu longela diumvwa dyà nkonko mikolè yà mù ènda’endà pànu nèr yà mù ènda’endà bukelenga bwà cìata ; hì mù kùndìshà ntodiòngò, hìdì hì tu lediibwa ; hì taékà, mu musòkò nèr mu musòkò, bakolè bànàayi, bà kù dì’yi, bù àcu bà yumba [93] mù àcu londa’bò mùdì cu fwà nèr mùdì cu ya mùoyo. Mu ciàbò ciandà ky muètù mù àcu longela mù àcu uka dìiyi nè mù àcu oka dìiyi, mù àcu uja cintu nè mù àcu oja cintu [94] ». « Kàbìdì, miyèmbè nè tuyèmbè tuàyì bìdi mù àcu ondopa bantwu naè mikèlèkèlè yà lubèji hanyì yà miji yà micì, nànsha naè mishìla, nànsha naè bintu bìonso bijimba ». « Cibì, ci tùdi babènga, n’cu lowangana hanyì cu pongolangana ; cu lowa n’cu manya mù ènda’endà yà pànu kàdi èr cu yì kùdimuna èr cu yì èndesha mushindù wù àcu enzelangana bibì ; cu pongola muntwu n’cu mu kùdimuna mutwù hanyì cu mu ela cintu pambìdi, mù àcu mu munyina mu musokoko hanyì cu mu pìtula ». « Tudi ba’bì’bènga bìonso, bualu tudi baswè cu vulangana nè cu londa nkambwà yiètù hìdi mu bupòlè bwà Mawueja A’nangila, mu nkàadi muambà ». « Bìonso ebi bìdi bur bikolè, kàdi né tù bì tekèshìlà mu bilèlè, bi tù ìkalà tu elangana, cikòngo nèr cikòngo, cifùndu nèr cifùndu, baena’muntwu nèr baena’muntwu, bakuètù nèr bakuètù, mbùebà nèr mbùebà ». « Cu elangana bilèlè n’cu tùkishangana mù àcu laeja nè cu mòna bi tùdì bamanyà bajiadika ; ca’in cu yòbolangana bualà ».
Nkùlùkùnjì, wuvwa mutaèlèja, c’àyi mubullùla mukana, hànu pa ëbu wù shikula mutwù, pa bukuàbò wu wù kùpa, èr cu anji’yè cu kòlola nkòlolo wu acu sàpakaja nàendè matè mu muminu. Bantwu cu umvwa’bò naè, wùvwa wù kèba mù àcu akula. Bàobo èr cu bàwula maci.
Kàdìmbì naè, « cialu n’cìoci eci : cìvwa hànu ci’qu’indìla ». « Mvwa hànu ng’àkula’ng’àkula èr cu qu tàpa dìiswu naè, ni hudi nè bù àcu amba ». « Akùlàaco, tù umvwà ».
Nkùlùkùnjì naè, « hu a akùlù èr cu akula hànu bilengèle byà menemene ». « Lumbandì alu, muànàana ». « Hudi muambà maalu manène ; hudi mulamà makuàbò ». « Mbìlengèle, bualu ca bàyà acu manyina màanyì mu kampìngìdì ». « Dìmwè ndyà ebu, dikuàbò n’dyà bùabwa nàka ». « Ndi n’kèba cu qu ela kakèlè mukàna naè, tudi nè bualu bunènè bwà mubulù ». « M’buena cu amba naè, tudi mù àcu lubukila ku dilondesha nè diidikija bantwu nàetù bà matùnga hà nseke yìonso : hà ku Lubanga, à ku Disùlu, hà ku Dishidi nèr hà ku Luùndù ». « Ca tù èna mù àcu kàlamenna hànu muètù mu tùcìdì bânci emu to ».
Kàdìmbi naè, « cialu cìdi hànu cièbè ; tuòkeshaàco ».
Yèeye naè, « m’bìlengèle ; tuasàkidila ».
« Ndi n’kèba cu amba naè, kànkòlònkònkò n’kà àcu abanya kàbìdì miepu dianza ; kàbìdì’kàbìdì, n’kà àcu taèka’mù lusèngè lwà baena ka-bukùlù nè lusèngè lwà baena bùkòlà : baena bùkòlà bà tàbella mizèmbè, hìdì hì tù lumba buenyi, pà dì’yi nkùlùnjì, mù àcu manya’bò mù lubulukà’bo paàbò kuàbò ku maalu hàdì hà tù tàcisha, bà òbokela bualu ebu tùo nèr mu matùngà hà kule ; eku baena ka-bukùlù paàbò bà àlula nkòngo mu di’yì’yumbila mu ditùngunuka naè ngenzelu yìètù, hìdì hì tù lubulula, ku yìoyi miinè eyi kujueja màkòlà mabàkulangana ».
Yèeye kàbìdì naè, « aku kàvwa kakèlè kà’qu’ela mukana ». « Kàakuìlà kaànyì kà menemene n’kà àcu qu kàmika bualu bwà naè, mènà wùonso ìkalà citèllu ». « Ar laminà baèndè ba-luaba ku cibelu, bù àcu bà pàka mèiyi nè cu bà laeja mìandà : byà naè, mènà kaèndè kaanza kàdi hànu pa kaèndè pa kaèndè, c’àyà acu bàkula mukàjì a bàendè, c’àyà acu dy pànga bu-manjì, m’muena bijila bikolè, n’cilùolo wa ditùnga nè wa bantwu nàendè, pambèlu nèr mu Mbùngà ». « Ky bualu abu ».
Bikàshi cu dila’bì byàkà’byàkà, naè mulunguluku.
Kàdìmbi naè, « olò yìayì ». « Hànu mu hù a ambì amu ». « Nànsha pa tùdì tu akula apa, s’tudi tu idikija nèr bikèmù, bi tùdì tu umvuila ku mituoyi, hìdì hì ènzeka ku haètù macì : yà miadi yà nyama, yà nyunyi, yà miakulu mikuàbò; tudi tu yì jiekeja èr cu yì bueja mu wuètù muakulu mù àcu lubuluka’ wù, mù à, wùowu, cu tù lubulula paàwù ; s’tudi nangà’nangà tu ambuluila bàana ngakuilu mululàme ; nànsha munkacì muètù, s’tudi tu laeja mukuètù mù àcu pìta pà dì’ye wù tùpakana ; s’tudi tu car sèlangana kule bù àcu lubulula diminnu ». « Bu hù a ambì m’bualu bunène ; tu a bù kuàci ». « Pànu m’pà lubàkù : m’pà cu bàkula bilenge byà ntùckà yìonso èr cu bì buejakana mu biètù èr cu bì àmbulula’ambulula mu ngenzelu ». « Kàdi, bwà lellù bù anjì cu kalamina painàapa.» « Tù a sàkidilà’ayi bàonso ».
« Kàayì, kàayì èè ! ». « wuò ».
Difùku dikuàbò edi, masànka maenzèka, tusàlà tuela, nkùlùnjì èr cu imana’yè mu cialu naè :
Muànàana, hu a dìmuka bantwu. Naè, hu a dìmuka lùntùngàkàjà; hu a dìmuka muena kasàlà; hu a dìmuka mujimbi nè mujindu.
Bwà muena kasàlà, èr cu amba’yè naè, dìmukilà ewùewu, wudi wu qu amba naè, muulu hànu Mawueja A’nangila, naè, panshì hànu ùewe. Naè, abu m’bujitu bù c’àyì cu jitula. M’bupìta ciamìnyì cyà muntwu wùonso.
Bwà muena lùntùngàkàjì, c’hù pwu mùoyi mìakù eyi mipunga, yi hùdi muambà yà naè : Baena ditùnga dìmwè m’bantwu bàdì ntùckà wùmwe mumanyìka. Naè, baena musòkò wùmwè m’bantwu bàdì pàmwè, kàdi ntùckà mububika Naè, muena musòkò nàebè ngàewu wùonso wu hùdì mù àcu sòka, pàdì nzùbuèbè mukuàta mudilu, pàdì nyama mu’qu’bundà, pàdì bualu bu’qu’ela pambi-di, pàdì mvità mi’qu’asa, a.n Naè, muena musòkò nàebè m’mùanaènù, m’muikadi, m’mùenyi mu’qu’ lumbà hanyì m’muzèmbè mujindu, wudi pàepi nàebè : m’muntwu wùonso nàebè wa ntùckà mububika. Naè, muena musòkò nàebè m’muntwu nàebè wu acu asa nàendè bushidìmù. Naè, muena ditùnga nàebè ngàewu wa ntùckà wùmwe nàebè wu acu bìdila muluishì wa ntùckà muzèmbè mumu-nyika. Naè, muena ditùnga nàebè ky wu hùdì nàendè mu lùntùngàkàjì lù àcu kànda nàendè mùoyi wà buena ntùckà wumwe; naè, ngàewu wu acu kànda nàendè bukunkàmà [95] bwà ditùnga. Naè, ky bualu kàayì bumfùmu bulengèle m’bù àcu lela bantwu
Bwà disungula bantwu mu bukelenga, yèeye èr cu amba naè : « mukùlù cu tùmba’yè hànu yèeye mulela wa mùabi.» Naè, mulela wa mùabi ngàewu, wudi, dìibà dyà bukelenga, yèeye muikàla mulela nkàyàendè kwà mukalenga mùadì, hanyì yèeye wùkàadi muntwu, nkàyàendè : baakùnyà baèndè bacìikàla bitende’tende. Naè, dìiba adi, bukelenga m’buèndè yèeye.
Naè, baakùnyà baèndè, bàobo, baikàla bàkàadi bantwu, munkacì muàbò ky mùdì mù pàtukà mukalenga, wudi mù àcu làlla mu bukelenga mafùku mulongo bwà ca bù tànkuku’tankuku. Bù àcu lekela’yè cialu, yèeye naè, nsona yìoyi dianza, bàdi bà yì kuàta ku bianza; naè, yìoyi cisùmbu, bàdi bà yì suìka munyàkù. Naè, mùdì nsonà ky mùdì bantwu. Naè, bàobo bakesè, hu a bà bela; naè, bàobo misòkò nèr misòkò, hu a bà taèkela bitèllù bì àcu bà ciùnga nàabì. Naè, mukùngàmù [96] wuàbò wudi bur munyàkù muela nkùnyi hanyi muela nsonà. Naè, ca kùyi mukù-ngàmù, bantwu bàdi bà tàpulukangana, ca bàyi bà lubuluila maalu pàmwè. Naè, bantwu cu imanyina’bò bualu, èr cu bù lubulula’bò, hànu bàobo ba’bù’-tuìlàngàna mabòko mu mukùngàmù wuàbò. Naè, mukùngàmù n’dìiyi dìmwè, n’njila wumwe, n’cìnsa-ngà cì àcu bobesha nkùnda nànsha naè mate.
Wù ùmvwa nànku, Kàdìmbi èr cu shikula’yè mutwù nèr pa makàaya!
Kasongo Kàdìmbi wù shikìkìle bantwu mu nkuasa yà bukelenge : Luàsàmbuta mu nkuasa wa bu-muadyàmvità, Nsùnzù [97] mu wa bu-cimankìnda, ba-tatùendè’muenu bàbìdì, ewu ntìtte dyà mazèmbè, ewu ntìtte lwà bàanya-màkàlèngè ; wùendè muanà-butè, Kasongo Kùmuìmbà, èr cu shiàla’yè shiabànzà. Pà fuìlè Cimànga, Kalonji Milabì wùendè wù petèla paèndè bu-mulundà.[98]
Bwà bampyà-mààmbù, Kàdìmbi èr cu amba’yè sè, «mukiìyà ku mpàlà kwà Mawùeja ng’wù àcu jikija mùdì mukùlù wa dìiku wù àmba». Naè, «cilumbù munkacì mwà bantwu n’cì à, mfùmu wa musòkò, cu kòsela’yè muiinshì mwà mucì wà Citefù [99]». Naè,«cilumbù, cìdì baena’cì ca bàyi bà ìtaba mù àmba’ambà mfùmu wa musòkò, cìdi nsambù yì àcu tùddila’bò mènà wa pàepi nàabò ». Naè,«mu Mbùngà ky mu mpuìlà à mààmbù hàonso : nangànangà hà ba-mènà bàobo bàinà ».
KABEDI A HILUNGA
Ntenda, miela cisùmbù cyà nyunyi pa mucì, hìdi hì kuàta nyunyi, yì à kuàtà’yi ayi; mikuàbò nyunyi eyi cu bùcka’yì cipapù, èr cu ya’yì kule. Cipapù cìdi cì yì bùssha ; kàdi dìibà diàcì ta kù ya-yà’yi aku, ca cì àdì àcu yì kùdimuna mpùku hanyì cu yì àndamuna mpasu bualà.
Pà fikìlè Kazàadi Milèlè, mùana a butà wa mulopò Kalàllà Hilunga, ku Kanyama, wù à kuàta baena Kalùndwe, wù à bà kuòkesha, wù à kù àndamuna « pambèlu, mu Kazàadi, mu nkùmpà a lubòko », dìinè dìiba adi, cisùmbu cinènè cyà bantwu cì mu nyiemèna èr cu vwa’cì cu asa ku Mbìlànjì, luseke lwà Muene Dìitu wa lellù, kùvwà kuasà Bakètè. Kàdi, ku diumvwa diàbò dyà lùumù lwà sè, Kazàadi wùvwa nè dibòko bujitu, nè dìiswu dikolè, bàobo cu enza’bò budìmù bù àcu ikala bà car mu làmbula bintu bwà naè, àr sómbelà hànu ku Kanyama kule, bàobo paàbò bà dy sòmbèlè ku macì talalàa, naè malaba haàbò maasa nè makuàcila : maalàbàla bala’bala.
Ky mù jiukìlà wumwe wa kù dì’bo èr cu ikila’yè mu njila mù àcu ya’yè car làmbula Kazàadi Milèlè, milàmbù ku Kanyama. Wùvwa muikìja mushika’nkùndà wuèndè mu njila, muambula milàmbù : tushà, bùowa bwà cilundù, mukèlè wà mbànda, màeshi, nsenjì, tubuobo nè bintu kabùkabù.
Wù fika, wù làmbula, Kazàadi èr cu sànka’yè.
Cu nanga’yè bukelenga. Cu swà’ye paèndè cu mu laeja kaèndè kalolo. Er cu ambila’ yè kàpànzulà wùendè naè, muenyi wùanyì ewu ca’im muzèmbè to ; m’mùanaètù wa muunda mùdì nzala. Pa nànku, m’mùenyi wùebè ; hù mu dìsshà, hù mu nuìshà bîmpè hànu menemene, bur hudi hu ng enzela mèeme mùinè.
Kàpànzulà wù ùmvwa nànku, yèeye cu dy àmbila muunda’ muunda naè, hànu mulopò Kazàadi cu ng ela’yè lumbandì.
Wù tùlla mùenyi kuèndè kumbèlu, yèeye naè, m’ bìlengèle tù anji cu jìma mudilu muunda. Yèeye èr cu pàtula nzàbà wa maalà hà ndàllà yà lubingu bulubulu. Yèeye èr cu ela, cu dy pa, cu nwà, cu kùpula ku mishìkù.
Cu bungulula’yè kabalù kazòla kapunga. Cu elela’yè mùenyi tèntè èr cu mu pà. Mùenyi, cu sàka mèinu, cu làka ku mishìku, cu tùntumuna’yè kabalù mù àcu tòma maalà. Hànu nèr àr kà fikìshà ku mishìku, Kàpànzula naè, « hudi mumanyà kabalù ka hùdì hu nuìna aku hanyì ? »
Mùenyi naè, « to, c’Ìena mumanya to ». Kàpànzulà naè, «ky kà nuìna’nuinà Kazàadi mùinè». Luzakalu cu kuàta’lù mùenyi. Kabalù ka mu bàfuka ku bianza èr cu dy ànda’kò panshì, cu tàayika’kò : tubalu’balu kuàka nàka, tubalu’ balu ekùeku !
Kàpànzulà èr cu tantala lubilu tùo nèr kùvwà Kazàadi. Wù mu kuckuila, èr cu mu ambila’yè naè, « mùenyi wù à tàayì panshì kabalù kaèbè kazòla ». Naè, « àr futa cinyì, bualu wùdi hànu nè mushika nkùndà wuèndè ? »
Kazàadi naè :
« kabalù kaànyì kazòleja’azoleja kà mu kàlembà kà mwà ba-mwa-Bìaya wùetù ! Kà a fwù !
Nànku, àr àlukilà, yèeye, kuàbò ;
àr shiyà mushikankùnda apàapa »
Muntwu cu ikila mu njila, nzala muunda, dipampakana mùomù naè, ca bà ìyi cu mu londakaja; eku kàbìdì mùoyi wù tutta bwà mùana mushìya nyimà a lubòko. Cu ya’yè lubilu, cianza panshì. Car fika’yè muàbò èr cu londela bantwu bualu.
Bàobo naè :
« adi n’diàkabì. Kàbìdì ku Kanyama n’kupìta bule. Ca’in kù àcu ya kàbìdì to».
Bàobo naè, tù àmbilanganà’ayi bualu ebu. Er cu bù ambilangana’bù bàonso.
Kù shiàdìlà mushikankùnda èr cu lelela’yè Kazàadi mùana a bakàjì. Er cu mu inyika’bò Mukelenge Mukàjì.
Pà kùmbènnà’ye paèndè mushikankùnda, mamùendè cu mu londela’yè mù fikìlà’ye ku Kanyama nè mù vwà’ye c’àyi mumònàngàna kàbìdì naè baèndè baledi, nànshi naè bàanàbaàbò.
Ky Mukelenge Mukàjì cu asa lùendu naè, wù ya-ya car mòna ba-mànsèbàendè. Lùumù lwà lùendu luèndè èr cu mu diànjidila’lù èr car fika’lù ; èr cu enda’lù musòko nèr musòko.
Bantwu naè :
« awu, tù mu akìdìlà muètù mùonso ; tù mu lòmbà, àr sómbelà kùnu : tù ìkalà tu mu làmbuila pa bùipi, mu dìinà dyà tatùendè Kazàadi. »
Musòkò wà mbedi a mbèdì cu mu akidila’wù naè musekelelu wù àcu sekelela nàawù mulopò. Mukelenge Mukàjì cu kàcila’yè. Yèeye cu konka tuyùmbì [100] tuèndè naè, cì àcu enza n’cinyì, bwà musangellu munène nènku ?
Bàobo naè, bur mùdì musòkò dìina naè, Kanyòka, ambà hànu naè, Kanyòka hu a fua’co ! Yèeye cu amba naè, Kanyòka hu a fua’co !
Mu musòkò nèr musòkò, cianga cìvwa ciangàtàngàna. Yèeye paèndè hànu naè, Kanyòka hu a fua’co ! Bantwu cu ikala’bò bà mu bìckila naè : «Citèndà a mfùmù »[101]. Bur bilowa, èr cu mu lengelella’bò kùdì Binènnè ; yèeye èr cu mu banjila. Cìvwà bantwu bajingà èr cu enjaibwa’cì.
Er cu ambila’bò Mukelenge Mukàjì naè, bulaba m’bunène bualabàla.
Naè,
«tudi nè ludìmì lwà bulaba ku Dìolo, pankacì pà Luilù nèr Mbùjimàayi». Naè, «n’lu’car’twà tùo nèr ku Nsankùlu» [102]. Naè, «bulaba ebu bùdi muunda mutupù : ca mùyi bantwu baasà».
Citèndà a mfùmù naè, « Mur tù càyi acu aluka ku Lùolo, tudi acu asa mu Dìolo [103] ». Èr cu mù àsa’yè, mu Masònzò, mùdì, lellù, mu Kasansa.
Mukelenge Mukàjì, Citèndà a mfùmù, muikùlu a mulopò Kalàllà Hilunga a Mbìdì, èr cu lela’yè mukelenge Hilunga Mucì Muana nè mukelenge Cibangù Kasanda. Mukelenge Hilunga èr cu lela’yè Kabedi a Hilunga ; mukelenge Cibangù Kasanda èr cu lela’yè mukelenge Mpùoyi Cìbùnguluka.
Musangu wà nzànzànzà, wù vuilè Cimànga Luàsàmbuta cu manyisha Kasongo Kàdìmbi, mu Mìntembele, naè, bantwu bàvwa bàshiàla bà mu dila diàmwàmwà dyà Lùembe, naè, m’bamanyè naè, Kàdìmbi m’muiyà cu bìla baena Kanyòka bù àcu nyènga Kasongo Kàlùmbulù bukelenga bwà Buluba Bunène, Kàdìmbi wù vùlùkìle naè, mu baena Kanyòka mùvwa ndelangànyì yà tankàjièndè Mukelenge Mukàjì. Cu tùma’yè bantwu mù àcu manyangana’bò nàayì. Bantwu èr car fika mwà mukelenge Hilunga.
Mùvwà Kàdìmbi wù cìnna naè, Kàlùmbulù wùvwa mù àcu mu ela mvità, ky mùvwà kàbìdì Hilunga naè bùowa : yèeye, wuvwa c’àyi wù tùma milàmbù diàmwàmwà dyà Lùembe ; wuvwa wu yì dyà mu dìinà dyà mulopò wa Buluba Bunène.
Hilunga cu bà àmbila’yè naè, katentà kaèndè kà mu Masònzò, kàvwa kà bulaba bwà Dìolo, buya tùo nèr ku Nsankùlu. Bàobo cu sòmba’mù biakàne hànu bàobo batwà ndòndò. Yèeye kàbìdì naè, miaba yìonso hìvwa yì àcu asa; naè, bulaba bùvwà Kàlùmbu [104] m’bwà pankacì pà Mùonzò naè Muuyì, mu lùolo nèr dìolo, nè pankacì pà Katobò naè Luilù, mu mbuilu nèr lubanga.
Kasongo Kàdìmbi èr cu ya’yè car mòna Hilunga, mu kaèndè katentà. Cu jiadika’bò naè, bàvwa mashi hàmwè hà Hilunga a Mbìdì Kalàllà Nkole wa ku Dìiba. Cu jiadika’bò kàbìdì naè, bàvwa nè muluishi wumwe : Kasongo Kàlùmbulù. Bur mùvwà kàbìdì, mwà Kàdìmbi, bajikà mùomù tèntè, bàvwà bapàndùka mu mvità yà ku Lùembe, bavwà cu pàtuka ku Mintembele, batwà Cimànga Luàsàmbuta nè Nsùnzù mu nyimà, eku, mwà Hilunga paàmù, nsongàkàjì mùomù tèntè, èr cu umvuangana’bò naè, bàdi mù àcu sèlelangana nè cu vudija malelà munkacì muàbò.
Dìiba adi, Hilunga wù cìvwa nsongàlùme ; c’àvwa muanjì cu lela Kabedi. Kàdìmbi cu sèla’yè Mpùnga èr cu mu pà Luàsàmbuta. Ewu cu lela’yè nàendè Kalonji Milabì nè Wodyà, mamùendè wa Bakwà Mulumba. Mu lùendu lukuàbò ku Masònzò, Kàdìmbi èr cu sangana’yè muena kwà Hilunga muikàla kuulu. Yèeye naè, mùana wudi muunda ewu, yèeye mukelenge mukàjì, m’mukàjiànyì. Hilunga èr cu shikula mutwù. Wù shiàla èr cu inyika’yè mùana dìinà dyà Kabedi.
Panyimà pà bidimu mulongo, Luàsàmbuta mufwè, Kalonji cu enza’yè mùana wa Kàdìmbi, wu tùdì mù àcu amba naè, m’mùana’cinnà, mùvwà mamùendè Mpùnga mubuela mu cipangu cyà Kàdìmbi, mu’mù’shiàla citumbatumba. Kàdìmbi wùvwa munanga Kalonji, mu dìinà dyà bulelè, bù vwà’ye naè tatùendè wa Kalonji. Wùvwa mu’mu’ taèka mulundà, mu bukelenga buèndè. Bù àcu mu taèka mulongo wà bàanà baèndè, wùvwa mukùpùla nèr dìinà dyà tatùendè : wù mu bìckila hànu « Kalonji a Mpùnga ».
Yèeye èr cu mu tùma kwà Hilunga, mù àcu ya’yè car kù londa Kabedi a Hilunga èr cu iya nàendè ku Mìntembele. Kalonji wùvwa wa maalu makolè. Wùvwa mukolèla midimu yà bianza : yà disonga milabì, yà ditwà buluwà, bur tatùendè, Cimànga Luàsàmbuta. Kalonji cu enza’yè majiètètà. C’àyi muswà cu pùmba ku buluwà buèndè.
Kàdìmbi naè :
« ku Masònzò kùdi hànu miaba yì àcu tuìla buluwà ». Kàbìdì naè, « mòna mùdì mamùebè Mpùnga mubanza mu luànyì lubànzà : pa ng’à shìyanganè naè pànu, Kabedi, wucìdi mùana ewu s’né àr shialà mukàjièbè ! »
Mumanà cu tàpila Kalonji dìiyi nànku, Kalonji muitàba lùendu, Kàdìmbi èr mù tenteka’yè kàbìdì Kanyìki wa Nsùnzù. Cu enza’bò bàbìdì bwà ewu wù ciùnga mukuàbò. Bà fika kwà Hilunga èr cu bà ìndija’bò bwà sè, bà longololà bì àcu ya’bò car fìla nàabì Kabedi.
Bur mù vwà’bo ca bàyi bakù baèndè, Hilunga èr cu bà lekella mwa-Kabedi. Ewu ky wuvwa wu bà ìpikila bì àcu dyà, naè cièndè cì vwà’ye wù kuòkesha. Mafùku èr cu vìluka’hò. Kalonji nè Kanyìki naè, « ca tù vwu cu tàpika muunda naè kaleji nè mulembwe ». Cu pungakaja’bò naè bàanà bà ba-mànsèbàendè wa Kalonji bù àcu ikala’bò bà ya muisuku, bà car tèya. Bàobo naè, « Kabedi, ùewe, ikàlà hù tù ìpikila mazàaza matupù : né tù ìkalà tu iya naè nyìnyi wa muisuku. Pà vwà’bo bà kuàta mpanga, bakaènàendè naè mwa-Kabedi bàvwa bà àbanyangana ; bà twa Kanyìki nè Kalonji makùmbu. Bàobo èr cu inyika Kalonji dièndè dyà « Milabì », bualu pà vwà’ye wù punga milàbì yà nkàsù yì àcar ya car imba nàayì mpùku, wùvwa wù pungila nèr bakàjì bà Hilunga yiàbò yà nkàsù yì àcu dima’bò nàayì madimi.
Dìmwe edi, bàobo cu bùla muisuku. Nànsha kantu. Bà sangana mazàaza matupù, bàobo cu hà dya naè mukèlè, bwà bukolè bwà nzala. Kabedi èr cu kèma’yè. Bù cya, bàobo cu ya muisuku. Kabedi wù shiàla èr cu ambila’yè tatùendè mùvwà Kalonji nè Kanyìki badyà mazàaza matupù. Awu naè, lùumù ca lù nyanguku ; cu angata’yè nzuòlo èr cu fìla’yè naè, bà bà oshìlà hànu dìinè difùku adi. Eku, kù à yi Kalonji nè Kanyìki eku èr cu kù àluka’bò hànu bianza bitupù, mu nsàpu mutupù. Bwà bùundù, Kanyìki naè :
« c’Ìena m’fika mwà Hilunga, mù àcu ya car mù dyà kàbìdì mazàaza matupù. Lellù to. Kalonji, ndàaco nkàyàebè, hù car dy dìllà mazàaza matupù ».
Kalonji wù fika, Kabedi wù mu ambila naè, mazàaza hàdi paewulu, yèeye cu anji cu hà lèngulula. Kàdi bufùku m’bule, pàdì nzala muunda ! Nzala èr cu mu tonda’yì tonda’tonda. Kanyìki mumana car dyà ku bulelè buèndè, mupingana, mulàlla, Kalonji cu jiuka’yè naè, n’dya nànsha naè mukèlè. Wù tàngila èr cu sangana mazàaza nè nzuòlo mujimà. Yèeye cu atula bìonso epù !
Bù cya, Kalonji cu ela Kabedi nè mwa-Kabedi tuasàkidila.
Kabedi naè : « wù a, ùewe, cu ela tuasàkidila n’tàttù : m’mutànda bikole mù nùvwà badyà mazàaza naè mukèlè ; cu ng’ambila’yè naè, manyà naè, Kalonji awu wù àdì àcu ikala bayàebè’cinnà ; naè, nzuòlo ewu ng’wùendè wa bukù ».
Kalonji paèndè mukàsàkàna wa pyokùo ! Yèeye, muunda muunda, naè, Kàdìmbi nè Hilunga m’bamanà cu suìka bualu bùmwè.
Mèeme ewu s’bàyà acu ng’amba naè :
« ndi « Càpàebwa ku mìnwù, naè, ciànyì cì àcu dy àngacila ky cikùlù ; ci n’dì muindìla kàbìdì n’cinyì ». Yèeye naè, « c’Ìena mù àcu indila bidya ku mèinu, bituìla panshì to. Kàbìdì, Kabedi, yèeye mushiàla citumbatumba, mwà Kàdìmbi, c’I àcu mu mòna kàbìdì mukelenge mukàjì to, pà à vwà’yè cu m’banjila apo. »
Kalonji kùdì Kabedi naè :
« bwà buànyì bu-bàyàebè’cinnà, hudi mu’bù’mòna bìshi ? »
Kabedi naè :
« pà dì’bi nànku, c’Ìena n’qu cìnna kàbìdì to ».
Cu suìka’bò ditùkù dì àcu tùma Kabedi kwà Kàdìmbi. Kanyìki èr cu diànjila ku Mìntembele mù àcar manyisha Kàdìmbi. Ewu èr cu tùma’yè bantwu mù àcar ya’bò car akana Kabedi mu njila, hànu pàmwè nèr muàbò.
Hilunga èr cu taèka Kabedi mu njila, èr cu mu taèkela’mù kàbìdì : Nyembà, Cibuàbwà nè Wodyà ; èr cu mù taèkela’mù nèr Mutòmbò nè Muamba. Bàonso abo bù àcu ambula’bò bintu nè bù àcar enzela’bò Kabedi midimu, bualu bàonso abo bàvwa mpika.
Mutòmbò nè Muamba bàvwa bàanà bà Ciminyì, wuvwa mùana wa mànsèbàendè wa Kàdìmbi. Ciminyì wùvwa mu’bà’lelà mukùlù nè muakùnyà, ku citumbatumba cièndè ; èr cu vwa’yè cu lela Nkàshiàmà, kwà mùadimpinga. Yèeye mufwè, Nkàshiàmà wùvwa mushiàla cu kolesha mu dìiswu, mukunguìsha Mutòmbò nè Muamba mitwù, mu’bà’ pànna kùdì muntwu wa mwà Hilunga. Ky mù vwà’bo bàkàavwa mpika yà Hilunga amu. Bàvwa nè disànka muunda dì àcu vwa’bò cu pikukila ku bianza byà Kàdìmbi, mu dìinà dyà mashi haàbò hàmwè.
Njila wa kwà Kàdìmbi wùvwa njila mule. Mùvwà Hilunga mupàtàma pankacì pà Mùonzò nè Mùuyì, njila wùvwa wù jìnga mukùnà wà Lùkàlabà, wù londa mpàta wa Cipuka, wù pìcila mu baena Mulumba bà lellù, wù pìcila mu baena Kandà bà lellù, wù tàngila mu Mìntembele.
Bantwu batùma kùdì Kàdìmbi, bàvwa balondà njila awu mu kapàlàntàntà kaèndè. Er cu akenna’bò Kalonji nè Kabedi hànu pàmwè nèr Lùkàlabà. Bà tàngila èr cu mòna’ bò Kalonji èr cu mòna’bò nèr nsongàkàjì yìnàayi. Bàobo naè, « Kabedi wùepì ? » Kabedi naè, « talànyààyì » : ky mèeme ewu !
Mukùnà ewu m’mushiàla dìina lellù naè, « mukùnà wà Ntàlangà », pa mìakù yà Kabedi eyi.
Bantwu batùma kùdì Kadìmbi èr cu tentamuna’ bò baena Kabedi bujitu. Cu ya’bò mu njila mùonso bà ènda bà bù shìllangana. Tùo nèr mu Mìntembele puà.
Kalonji èr cu londela Kàdìmbi maalu hàonso èr cu jìkila bualu bunène.
Nzùbu wa Kabedi wùvwa muasa mumana. Kabedi cu buela’mù èr cu mù sadika bièndè bintu.
Kàdìmbi èr cu bìckija’yè mùadì wùendè nè cìkàla’mùadì, èr cu bà laeja’yè Kabedi a Hilunga. Er cu ambila’yè Kabedi naè, « aba m’baèbè bà àcu bìckila « màmmù » ». Er cu bà àmbila’yè mù àcu mu laeja’bò bitumbatumba : basangànà baèndè, bà àcu bìckila’yè kàbìdì «màmmù». Wù mu tàngila mùiswu, mùadì Nsakàdi èr cu ambila Kàdìmbi naè, «mu n’kàadì mbidi luyowayowa emu, makàsà ku cìinà, Kabedi né àr shiálà mùadìmpinga wùebè ; naè, kàdi nangànangà, mùana, wu hù à lelà nàendè, né àr sangà mashi hà Hilunga Mbìdì, hà balùme nae hà bakàjì, Bàkàlangà nè Bàkundà, èr cu sanga nèr malaba haètù hàonso hà Lùolo nè Dìolo; naè, né àr shiálà mulopò a balopò bàonso a baònsò». Kàdìmbi naè, « hudi mukolè, hudi mumuèna’mù : hudi lungànyi lùmwè naè mukelenge Hilunga wùetù; kàdi abiabi bìonso abi m’byà panyimà pà Kùmuìmbà wùebè ». Nsakàdì kàbìdì naè, « hu a jiadika sè bàanà bà Kabedi bà ìkalà hànu baèbè nkàyàebè bàonso; naè, nyòka c’àr ìyi cu buela mu ciswa». Kàdìmbi naè, «macì m’ma’qu’ùmvwa hàonso hàbìdì».
Kabedi èr konka’yè difùkù, dì vwà’ye mù àcu ipikila ba-mènà nè banungu bà Kasongo Kàdìmbi : mù vwà’ye citumbatumba, c’àyi mù àcu mu ipikila yèeye bàyàendè. Kàdìmbi naè, « ngondo wù a londa, dyà mufikilu wà difika dièbè ».
Baena Kabedi èr cu dy longolola’bò bwà diipika dyà difùkù dyà cibila. Cu angula’bò nkùnyi èr cu yì ùwuja matumba. Cu suna’bò màayi èr cu hà ùwuja nyingù. Cu sukula’bò ngàuvù, ku lùmwè ku lùmwè èr cu yì ànyika pa muunyà.
Dyà mulàdilu, Kàdìmbi èr car idikija’yè bulàllù bwà Kabedi a Hilunga. Cu mù pàtuka’yè naè cìijì muunda tèntè. Kabedi mutekète, mubangila ku bùana, c’àcìvwa kàbìdì mutùba ! Wùkàavu muela’nyimà. Wù tonda èr cu tonda hànu Kalonji Milabì wa Mpùnga naè Cimànga Luàsàmbuta.
Cìijì wa ba-cìijì kùdì Kàdìmbi ! Kàdi cìijì cyà ca cìyi cì àcu elela lubìlà, ca cìyi cì àcu ambila bantwu !
Kàdìmbi èr cu bìckija Mpùnga, cu bìckija Kalonji èr cu bìckija Kabedi. Er cu ambila’yè Kalonji naè :
« ùewe, m’vwa mu’qu’tùma bù àcar n’londela mukàjiànyì ; c’Ìvwa mu’qu’tùma bù àcu vwa cu n’lubuila ngalambudi to. Kàdi, mù hùdi, ùewe, « Càpàebwa kù mìnwù » ; naè, « cièbè cì àcu dy àngacìla ky cikùlù », cipendu, ci n’dì mù àcu qu ela, n’cì àcu qu ambà sè, angàta Kabedi wùebè nè biènù bìonso, nù kebà kù àcu ya hànu mpindi ewu nèr mpindi ewu, nù ya. C’Ì nù mòno kàbìdì apàapa. Luènù lùumù n’lwà mèeme cu umvuila hànu pa bule ».
Kalonji Milabì, Kabedi a Hilunga, Nyembà, Cibuàbwà, Wodya, Mutòmbò nè Muamba èr cu ikila’bò mu njila, kapàlàntàntà nèr njila wa difika diàbò. Bantwu cu shiàla’bò bamanyà naè, m’baalù-kìla ku Masònzò. Bàobo, bà ènza bur bàdì bà shietumuka, bà fika hànu pa baena Mulumbà pà lellù apa, ku mushìmì wà Citandàayi, ky bàobo cu tùlla. Kalonji naè, « tudi tu asa apàapa ». Kabedi naè, « tù pinga ku Masònzò ». Kalonji naè :
« ku Masònzò, ùewe, c’hùcìena’ku nè kààntù. Nangà’ nangà pà ùmvwà’bo naè, Kàdìmbi m’mu’qu’taèka mulongo wà ngalambudi. Mèeme mu’car’kù’laejà mpàla, c’Ìena mumanyà cìdì mù àcu ng’enjaibwa to. Tù asà hànu apàapa. »
Kalonji cu kolesha’yè nànku. Kabedi cu imana’yè mukòlò mule nè mùipi : bì mu tonda, yèeye èr cu itaba’yè. Cu sànkila’yè pa naè, c’àvwa acu ikala citumbatumba, mu lubànzà lwà tùtùendè wa tatùendè to ! Naè, c’àvwa acu sàppuluka banga’banga nèr Kalonji Milabì cu vwa acu ikala’yè bàyàendè’cìinà to.
Mafùku èr cu nènga’hò, lulelu lwà Kabedi hànu kacyà lù à kàlama. Kalonji, muzùlula, c’àyi wù mòna kàbìdì dishììlangana dièndè nè mpika, èr cu angata’yè Nyembà, Cibuàbwà nè Wodyà èr cu tentakajila pa Kabedi. Ewu wù mòna naè, Kalonji wù a mu taèki mulongo wùmwè naè mpika yièndè, èr cu sàmina’yè Mutòmbò nè Muamba naè, « banjìjà’ayi mpika nàenù, Kalonji n’yaewù mutàmba cu kàsakana ».
Kwà Kalonji cu enza’kù kwà matàndu dìndà, matàndu mu muunyà, matàndu diluòlò, matàndu muundankùlù : matàndu naè Kabedi, matàndu naè mpika yà Kabedi, matàndù hà Kabedi naè mpika yièndè, matàndù hà mpika munkacì muàyì. Kalonji wù fìcka muunda, èr cu ìpata’yè Mutòmbò nè Muamba. Kabedi naè, « mpika yiànyì, ca hì àmbulu dikàsà ». Mutòmbò nè Muamba naè, nsongàkàjì hikàadi nè mafu haàbò muunda. Kalonji, mpyà’maàmbù, èr cu dy pa’yè lusanzu naè, « bìonso m’bintu biànyì » ; naè, « n’kùepì ku nù muènà mbùji wa muntwu wù lela mbùji wa bàendè ? »[105] Ky Mutòmbò nè Muamba naè, « Kabedi : tù leka tù ya ; Kalonji wùebè n’cìtàndaàyì wa matàndu’ tandu ». Cu ikila’bò mu njila, bà pueka, mùr pueka’puekà lubìlànjì, basànka naè, ca bàcièna mpika, bà a shiàdi paàbò bapika, né bà shialà batànga, mù vwà’bo ba’bà’ lelà.
Muamba èr cu sèla Hanga, mutànga, èr cu lela’yè nàendè Bakwànga ; Mutòmbò èr cu sèla Nsumpì, mutànga, èr cu lela’yè nàendè Bakwà Nsumpì : bilondèla mu naè, muunda mwà mutànga ca muèna mulela mpika, nànsha mupika.
Kù a shiàdì Kalonji eku, Nyembà èr cu dy tànta èr cu lela. Kalonji èr cu sànka : èr cu inyika’yè mùana naè, Cimànga Ciaba, muinyika Cimànga Luàsàmbuta. Yèeye mùana a butà wa Kalonji ewu ky tatùendè wa Phùoyì nè Cisàmba, baledì bà Bakwà Phùoyì nè Bakwà Cisàmba. Cibuàbwà èr cu dy tànta paèndè èr cu lela Ngandu Kàshìllà nè Lutùmbà Wuudìle’bùatu : baledi bà Bakwà Kàshìllà nè Bakùodìle. Wodyà èr cu lela’yè Mbàiyè : muledi wa Bakwà Mbàiyà a Wodyà. Kabedi èr cu vwa’yè paèndè cu lela Mbùyamba nè Nkòngòlò. Mbùyambà èr cu lela’yè Lukùsà Mukùlù hanyì Lukùsà lwà Mbùyambà : muledi wa Baena Lukùsà Mukùlù, m’mùmwè naè : Baena Nsanà, Baena Kàbùndi, Bakwà Mbìkàayi, Baena Cisùaka, Bakwà Kòlella nè Baena Mpùnga.
Nkòngòlò èr cu lela’yè Kabeya a Nkòngòlò : muledi wa Baena Kabeya a Nkòngòlò.
Kalonji wù tuìla ntunkù, èr cu itaba’yè naè, n’Cìtàndaàyì wa bàana milongolongo, mù vwà’ye wù bà tàndisha’ tandisha.
Muandà wà Kabedi a Hilunga ky mukùjì wùdì mulelà bukwà Kalonji.
Mùvwà Kalonji mupìlla mu cilumbù, ku mpàlà kwà Kasongo Kàdìmbi nèr kwà mukelenge Hilunga, eku Kabedi mupìlla’mù kàbìdì, ca kùyi wù àcu ela mukuèndè kadiwù, bàobo cu umvuangana’bò mù àcu kùdimuna bualu, èr cu bù ìmika’bò mukelenge Hilunga naè, yèeye ky wùvwa mutùlla dìiyi naè, Kabedi wùvwa wù àcu sèla nzala. Eku, Kalonji wù dy èla muulu, mu bantwu, naè, yèeye wùvwa « Cà paèbwa kù mìnwù : cièndè ci’dy’àngacila ky cikùlù ».
Eku, bwà diipata dyà Kalonji mu Mìntembele nè di’mu’kàtula dièndè ku bu-mènà buèndè bwà « bu-mulundà », Kàdìmbi nè Baena Hilunga Mbìdì bà dy kèbèle mvità kùdì Kalonji nè kùdì ndelàngànyì yà Kalonji. Aba bà jingìle mù àcu mu bìkula ku bu-muànàana. Pà àcu manyina m’pa naè, mùana a buta wa Kalonji wùvwa mutentekela dìinà naè, « Ciaba » : buena cu manyisha naè :
« né tù abà èr cu aba’aba, tùo nèr mu tù à petà bukelenga ».
Kabedi wù enzèle mukùlu a bakaènàendè ku diasa lusàlà lutuòke. Wù yillè mu ngombè, bàobo baciìkàla naè mitwù ku nshìngù. Pa lukìtà luèndè m’pàdì pasùlùka màayì hà Kabedi, kàdì kà dy èla mu Citandaayi. Cibuàbwà wù shiàdìla mùadì mpinga, mumanà cu lela Ngandu Kàshìllà nè Lutùmbà wu udìla bùatu.
Pa bualu bwà mu njila wa diluisha Kadìmbi, cì àcu kuàta n’cyà naè, ndelangànyì yà Kalonji ca hìvwa hànu yìoyo nkàyàayì to. Bàanà bà ba-mànsèbàendè wa Kàdìmbi bàvwa kàbìdì nàendè naè dijità ku mùoyi.
KANYÌKI
H u a làlla ku macì talalàa, nànsha ùewe naè nzala muunda : tulù twà dipùngì tùdi tù qu lumba. C’hù làddi hu’pampakana : tulù ca tuèna tù peteka bualà. Hu a làlla naè nzala muunda, c’hù làddi naè bualu ku mùoyi.
Cipungu aci n’cìvwà, mu Bulubà Bunène, Kàdìllà mubuelà mu dikuàta Kàbìndà nè Lubawo, musòkò ku wùmwè, ku wùmwè, eku paàkù, tatùendè, mulopò Ndàaye Muine Kombe, mucììkàla wùcìdi nè mùoyi, musòmba mu nkuasa mushìya kùdì Ngàoyi Nsànzà wa Kasongo Kàlùmbulù.
Lùumù lwà mvità yà Kàdìllà lùvwa lù jiula manungànyì mùdì mvùnda wù jiula mavuala manène male mu Mbuwù. Mùdì mavuala hà dy tutta ku bibùngù’bùngù, ky mùvwà manungànyì hì ìya cu fika makolè mu Mìntembele. Kàdìmbi wùvwa mujiadìka sè, Kàdìllà né àr mu elà mvità.
Kàdìmbi èr cu bueja’yè Mbùngà. Er cu mu kuàcila’yè bualu bwà sè, mvità hìdì ku mikàlu, hìdi mù àcu bunda baena mu Mìntembele. Mbùngà naè, cumana’cumana n’cu twà ndòndò naè mukelenge Hilunga.
Kàdìmbi naè, abu m’bualu bukola, bù càyì acu enza, bwà bualu bwà Kabedi a Hilunga, wuvwa’yè muipàta mu bulà.
Mbùngà èr cu umvuija’yè Kàdìmbi naè, mu luèndè lubànzà, baèndè bakàjì bàvwa hànu mukale-nga mùadì nè cìkala mùadì. Naè, bakuàbò bàonso bàvwa balundà baèndè, basèlela lùntùngàkàjì. Naè, wùvwa mù àcu mù lekela Kabedi a Hilunga cu mù ìkala’yè mùshindù wùmwè naè bitumba’tumba nàendè, bualu bàanà bà Kabedi a Hilunga ca bàvwa acu piàna buèndè bumfùmu ; naè, bùobu bu’bà’ saamìna mùoyi, bàvwa acu bù àba bwà diaba.
Mbùngà cu nànga’yè cu imanyina pa naè, mukelenge Hilunga wùvwa mù àcu itaba bù àcu ikala’yè kabòngò kà Kàdìllà naè mùoyi wà naè, Kàdìllà àr mu ambùluìshà, yèeye àr nyéngà bulaba, bùdì Mìntembele muzàngìkìla buèndè bukunkàmà. Mbùngà naè, Kàdìmbi c’àr shingi mikòlò, c’àr ìndidi mvità : àr yì diànjìdìlà mu diumvwangana naè mukelenge Hilunga.
Mu kadìwù kà Mbùngà, Kàdìmbi cu suìka’yè bù àcu asulula malelà naè mukelenge Hilunga. Yèeye cu taèka Kanyìki panshì. Er cu mu ambila’yè naè, « Nda ku Masònzò, mwà mukelenge Hilunga : hù mu lòmbà, muèbè mùonso, hu n’tuàdìlà mukàjì wa ku bàanà baèndè, pamutù pà Kabedi a Hilunga, bwà malelà haètù cu pingana’hò mu njila wu tùkàavu batuttà ». Kàdìmbi èr cu sàkidilla Kanyìki naè, « C’hù àlukidi apa, bìanza bitupù to, nànsha bìshi ». Kanyìki èr cu ikila mu njila, naè mùoyi muunda naè, « mèeme ewu, n’luànyì luendu lùonso ; mèeme cu alukila kàbìdì mu Mìntembele, hànu mukelenge Hilunga, yèeye, mu’n’taèlèja bilenga ».
Kanyìki wù fika mu Masònzò èr cu londela’yè mukelenge Hilunga bualu, muunda nèr panyimà. Awu naè, « anjì cu ikisha ; mafùku hàdì kumpala eku, né n’qu andàmùnà ».
Kanyìki cu sòmba’yè : wù dya bîmpè, wù nwa bîmpè. Mìoyi muunda ca hì tuìji ! Mbingu hì viluka !
Dìmwè edi, Kanyìki cu bìckidaibwa’yè mu bulà bwà mukelenge Hilunga. Er cu mù sangana’yè bakolè basòmba. Mafùku hàonsò, hàvwà ma’mu’indija aho, bàobo aba, bàvwa bà làlla hànu mu mbalà. Wù bà mòna, yèeye naè, « apa, bualu bùonso m’bumana cu suìka ». Cu kènzakana’ yè èr cu kènzakana kàbìdì : ca’im mumòna mukàjì pàopò to.
Mukelenge Hilunga wù bullula mukana, èr cu mu ambila’yè naè, « Muànàana Kasongo Kàdìmbi m’mulòmba mukàjì wa pamutù pà Kabedi. M’muswà cu twà nàanyì ndòndò wa buena Hilunga Mbìdì buètù nàendè. Wùdi wù cìnna Kàdìllà ; mèeme kàbìdì N’di n’cìnna Kàdìllà. Lungènyì luèndè n’luîmpè be. Kàdi c’Ièna nè mùana mukuàbò wa bakàjì, wu a, mèeme, cu mu pà pamutù pà Kabedi to. Kàbìdì, àr kuátà ku mùoyi wuèndè naè, « mèeme, c’I àcu mu pongolokela, nànsha bwà bualu bwà bulaba buasà’ye to. »
Kanyìki wù ùmvwa nànku, yèeye naè, « mukelenge Hilunga, n’di muumvwa naè, bi hùdì musuìka abi, nànsha bìshi, c’Ièna mù àcu bì kùtulula to ». Kanyìki èr cu tùngunuka naè, bualu bunènè, bùvwà bu’mu’tondà, bùvwa bwà naè, Kàdìmbi wùvwa mu’mu’ambìla naè, c’àr àlukidi ku Mìntembele muikàla bìanza bitupù to.
Mukelenge Hilunga èr cu tàngila Kanyìki mu mpàla, èr cu tàngila panshì ; wù tàngila bakolè, wù pùlla mèiswu kùvwà Kanyìki èr cu mu konka’yè naè, « kùnu kùdì bakàjì bà àcu sèla, kùdi kàbìdì bulaba bù àcu asa : ci hùdì, ùewe, muswà n’cinyì ? »
Kanyìki naè, « ùewe ky wùanyì mulopò ! »
Mukelenge Hilunga èr cu pà’ye Kanyìki muaba wù àcu asa’yè. Er cu mu ambila’yè naè, « N’di muswà bwà hù ìkalà ngabu wùanyì. Ky bualu kàayì N’di n’qu pà bulaba bwà mu Ntàlangà : pankacì paànyì nèr Kàdìmbi. M’bù àcu laeja Kàdìmbi naè, c’I àcu mu ela mvità to ; kàbìdì m’bwà sè, yèeye nàanyì naè mvità, ùewe paèbè cu vwà cu m’manyisha ».
Kanyìki wù kòpòkèla paèndè nànku mu dibòkò dyà Kàdìmbi. Dìiyì dyà Hilunga, Baena Kanyòka bà dì londèla hànu londa’londa. Cilaejilu : pà bà kuàcìlà mulopò Kasongo Kalombò èr cu bà èla mu Bulubà Bunène, ca’im ba’mu’ lòmba mù àcu kuàta Mìntembele to. Cilaejilu cikuàbò : dìibà dì petèlà Kabwa a Cibàka bingoma, ca’im muelà « bàanà bà Kabedi a Hilunga » mvità to. Naè, « tudi nàabò mashi hàmwè ; tùetu ba’hà’elà panshì, bakìshi bàdi bà tù kùdimukila ».
KABEYA A NKÒNGÒLÒ
Lupeppèlè ca luèna cu cìncikila pa kaaba. Lùdi lù lambula mudilu ku cisuku èr cu cì tangalaja lufùtùutu. Mù ènda’endà lufùtùutu, cisuku kacya ca’in ciosha mu musokoko.
Cikondo cì yillè lùumù lwà kavuambù kà Kabedi car fikà mu Masònzò, lù tangàlàkìla tùo nèr ku macì hà mukelenge Hilunga, lù à mu pampakaja ngènyi mu mutwù pampapampa !
Kààntù kà bukelenga kà Kabedi kà jìbàkènna hànu jiba’jiba. Bàobo naè, « Kabedi muindila, wù à vwu cu dy tàpa nsesu ». Bàobo kàbìdì naè, « bù à, kaèndè kààntù kà bukelenga, cu unzuluka’kò hànu mu dìinà dyà ndelangànyì yièndè ».
Dìiba adi, muntwu wumwe, wu tuìla ku cyà Kabedi, wùvwa hànu mukelenge Mpùoyi. Yèeye naè, « Kàdìmbi m’mùenzèla cilèma ku mìakù yì ambìdìlà’ye Kalonji naè, wùvwa mù àcu shiàla bàyàendè’cìinà wa Kabedi ». Naè, « mvùla c’àr lòkela, bùowa ca bù menèna ». Kàbìdì naè, « nangà-nangà, ca bàyì acu taeta mbwa naè nyìnyi to ». Hilunga naè, « ndòndò naè Kàdìmbi wùepì kàbìdì ? » Naè, « ndòndò ky luètù lupàndu ». Naè, Kabedi m’mutwà baena dièndè kàelè mu mpànga. Mpùoyi naè, « abu m’bualu bukesè ». Naè, « tùetu ca tùena mù àcu sèlela mwà Kàdìmbi hanyì ?; naè, hànu yèeye, mukùlumpà mununu, ky wudi mwù àcu sèlela muètù hanyì ?» Hilunga naè, « aci n’ci’qu’pìta ; c’hùena hu cì ùmvwa to ». Bàvwa bapangàngàna ku mèiyi, mùdì mùana wù twa ku cyà mùana nàendè, tatùendè mukuàbò wù mu tàngila naè, cìdì cì mu akuisha m’bùana buèndè.
Mpùoyi wuvwa musaesùke, mu’car’asà ku matongo hà Masònzò, mu Kasanda : mùdì lellù mu Cìbàtà.
Cìbùngulukà Mpùoyi a Cibangù,
wa ku matongo hà Masònzò,
wa ku Katobò, wa ku Mùonzò,
nkòlòkònzò mule-mùle mule ;
Hilunga Mbìdì wa mu Kàlùmbù,
mùdì cu puoya [106] èr cu puoyolola :
cu puoya nkùnda, cu puoya maamvwa,
cu puoya mpondà, cu puoya matalà,
èr cu puoya makuenda nè bibòta,
bì mòna’mona’bo èr cu mina matè ;
mu cikànànà, cì ya-yà màayi
èr cu andamuka bitocì ;
mù cà dya-dyà’bo mazàaza matupù :
hàdì cu dyà èr cu sùkumina,
cu biola èr cu labba màanyì.
Dìmwè edi, mukelenge Hilunga mumanà cu kola mubuobòke, mupwà bìonso abi mùoyi, muàna muibiddi wa Kabedi ewu pwà ! Mu lubànzà lwà kàakùendè Hilunga. Naè, « ky mèeme Nkòngòlò ewu ». Naè, « n’sèlèlà’ayi mukàjì wa bùipù ». Muke-lenge Hilunga naè, « abu ca bù n’lengì mèeme ».
Er cu mu tùma’yè mwà mukelenge Mpùoyi Cìbùngu-lukà. Naè, yèeye ky mànsèbàendè, wu acu mu sèlela.
Mpùoyi èr cu sokoluela’yè Kabeya maalu èr cu punga naè lungènyi muunda sè, mpùngà wa bukelenga bwà Kanyòka yèeye mumuènèkèle Kabedi, Nkòngòlò wùvwa mwù àcu bù dya. Kàdi mpùngà wa bukelenga abu ca muènèkèla to. Mpùngà wu muènèkèla m’mukuàbò.
Mpùoyi, mununu, wùvwa wùcì sèlela’cù mùana wa ba-Hilunga a Mbìdì, dìina naè, Kàetà. Hànu wù lela nàendè Mukendi Mbàngìlà, Mpùoyi cu shìya-angana’yè naè pànu. Wù fuìla mushìya dìiyi naè, Kàetà wù à shiàla bintu byà Nkòngòlò.
Hànu Nkòngòlò wù lela nàendè Kabeya, yèeye èr cu fwà èr cu shìya’yè Kabeya citende’tende.
Kàeta cu ikila’yè mu njila naè Mukendi Mbàngìlà mutùngunuja ku mpàla mwù àcar fikisha’yè Kabeya kuàbò èr cu fikisha nè madilu hà Nkòngòlò. Wù fika, èr cu mu ambila’bò naè, àr banza mwà Cimànga Ciaba, mùana a butà wa Kalonji Milabì naè Nyembà.
Kàetà wù banza mwà Cimànga Ciaba èr cu mù lela’yè Phùoyì, muinyika Mpùoyi, èr cu mù lela kàbìdì Cisàmbà.
Bur mùvwà Cimànga Ciaba c’àyi mukuòkèsha nànsha mbùji wa tulaba tùkùnzà, wù acar fìdila Kàetà muàbò, ky pàdì ndelangànyì yà Phùoyì nè yà Cisàmbà miikàla « Bakwà Phùoyì » nè « Bakwà Cisàmba ». Kàbìdì mùvwà Mukendi Mbàngìlà mutaè-ka mu mulongo wà bàanà bà Cimànga Ciaba naè Kàetà, ky mùdì yièndè ndelangànyì dìina naè, « Bakwà Mukendi ».
Lufwù n’lusàlà lutuòke : lu tù cà manyì mukùlù ku di’ lù’àsa !
Bantwu m’baena cifuàkà !
Kàetà c’àr kolèshìle bàanà baèndè to : wù fuìle bàobo bacìikàla bitende’tende. Kàakùabò Nyembà, mamùendè wa Cimànga Ciaba, ky wù bà kolèshìle.
Pà nànku awu, ndelangànyì yà Mukendi, yà Phùoyì nè yà Cisàmbà hìdi hì dy sanga mu dìinà dyà naè, « Baena Nyembà ». Mùvwà Kabeya a Nkòngòlò muikùlu a Kabedi a Hilunga kàdi mùana wa Kàeta ky mùdì kasàlà kà vùluija bantwu naè :
« Kabeya a Nkòngòlò
m’mukùlu wa muena Nyembà ».
Kabeya a Nkòngòlò c’àr muèna bukelenga mbidi wùabù to. Cì vwà’ye wù sèlèle bakàjì bàtàanu èr cu lela nàabò bàana mulongo. Naè Masengu Ntanga, wù lelèle Lukùsà wa Kabeya a Nkòngòlò ; naè Nzàebà, wù lelèle Kabèngèlè, tatùendè wa Cimànga Nsenda nè wa Mukendi Mujilanga ; naè Kashika, wù lelèle : Kàemba, Kalàllà nè Mbìkàayi, tatùendè wa Mukendi ; naè Mujìnga, wù lelèle Mutòmbò Kalembà ; naè Nsàmba, wù lelèle M’bènga Luùngù nè Mukèba Kamuàlà.
Pà fuìlà Kabeya a Nkòngòlò, Kalàllà wùendè èr cu banjija’yè Mujìnga nè Nsàmba [107] ; bàanà baàbò : Kalembà, Luùngù nè Kamuàlà èr cu kolela’bò mu lubànzà luèndè, pàmwè nèr bàanà baèndè bàbìdì : Mutòmbò Ntalaja nè Masengu.
KABÌMBA
N‘cinyì cì ashìlà muntwu pànu, cì cà fuìlà, cì cà à àndamuka nkolò ? Bushidìmù : ciàbò n’cifuàkà.
« Kù yillè Nkole kù àka shìckile ! »
Bushidìmù cu nènga’bù pànu hànu bùobù bwà mushìyà wa mushìya, hànu bùobu bwà cialula nkòngo cyà dilambulambu.
Kàdìmbi wù tùngùnùkìla naè ditaèleja bankùlùnjì pàmwè nèr bankòlòkònzò, mu maalu hà lùntù-ngàkàjì nè hà bukwa pànu. Kàdi misangu hìonsò hì vwà’yi mu cialu, hì suìsha muandà wà bukelenga bwà cìata, Citenga nè Ciminyì, bàanà bà ba-mànsèbàendè wa Kàdìmbi, bàvwa hànu bà sòdya. Biàbò bikàshi bìvwa bì àcu kàkula mushinga.
Ca bàvwa baswè muandà wà « bù dya’dya muènà kààntù » ; naè, kààntù n’kà mulumbi wa bu-luaba, to.
Bàvwa baena naè, m’buàbò bwà bà’dyà bà’shìllangana ; naè, kààntù kàvwa hànu kaàbò bàobo èpelè. Bavwa baswà bukelenga bwà kamùngùlù, bwà cibàsa’caèndi : bwà kakùlùkàjì.
Bùshìwà, bantwu bà itàbìle naè, Kasongo Kùmuìmbà, mùana a butà wa Kàdìmbi, wù à pingana Kàdìmbi mu nkuasa ; pashìshe « muènà kààntù » wùonso wù à shìssha cu dy èla mu bu-luaba lwà bu-muànàana.
Kàdi mùoyo, wùvwà Ciminyì nè Citenga banyènga bur cìamù, wù jiudìle cimuangì cikuàbò : aba cu ya dià-mwàmwà dyà Ka-Lellù, bânga dìishiyà dyà Mbùjimàayi, bwà mù àcu mù àsa’bò makalenga hà ca hàyi hà shietumuna katentà.
Pa cu luila’bò kumbèlu, pa cu bìkuila’bò makalenga mu Kànseyà, bàobo cu cìnna muelèfù wà «mbwà wa bisùusu». Cu sabuka’bò, balondàngàna èr cu shìya Kàdìmbi nkàyàendè mu cialu cyà bukelenga bwà cìata.
Kàdìmbi, muvùlùka mvità miela baena dièndè kùdì Kàlùmbulù bwà naè, ca bà sabuku Lùembe, cu sòdya’yè èr cu amba naè : « Ca nù kàndi muntwu luendu ». « Nànsha bì à mana mikùnà, m’bintu byà Hilunga Mbìdì ».
Baena dièndè paàbò cu umvwa’bò naè : « Fukà’fukà wùabò, bolà’bolà wùabò ; mvita yìoyo mi’bà’bangà, ca tù àcu bà kànda to ». Eku paàkù, bàvwà bà kòpokà ku bupika, ciàbò cìvwa hànu cì àcu ambulula makàsà, cu ya car sòmbela kule bwà naè, aba bàvwà bakenjì baàbò ca bà ìkadi acu bà bìnduluila cilunji, ca bà ìkadi acu bà funkuna munwu, ca bà ìkadi acu bà twa kàbìdì mpàla.
Kàdìmbi wù làddìla pànu, wù pà fuìle mununu.
Ecar mu « lààdika’bò mfuèbè mu mukùnà wù cà bàndabandà banèna mbèsè, mule-mùle mule. wù c’àkà landàlà banyianà, wùdì misèmpèsèmpè cu sema, yo cu nyemvwa’yò ».
Bu-muànàana cu ya’bù kùdì mùana a butà wùendè Kasongo Kùmuìmbà. Ewu cu làlla’mù bikolè, èr cu fwà’ye mununu paèndè. Wù fwa, muana a butà wùendè, Mukendi Kampema, èr cu zàngama mu nkuasa.
Ky Ngandu Kàshììlà cu bù zùkìla’yè, ècu bù minyina’yè matè.
Lukùkà ècu mu pà mafi hà cu enza bur wudi wu ela Kanyìki mvità, bù àcu yì bìdila’yè bitèllù byà Kampema.
Abi naè, lubìlà hànu lu hù à edì alu, c’hù èdi lukuàbù, tuetu m’baabà.
Yeeye, lukàbùkàbù muunda, kuisu bulengèle, ècu bà taayila’yè bualu panshì naè, wùvwa nè buanga bwà mvità, bualu wùvwa musuìka sè, bà kù fùmà hànu buonsò buàbò katakata.
Yeeye ècu bà fiita mushìla muuma pampàla.
Baobo, pààbò, nànsha cu wù ùmvuila ku dipembu naè, m’mushìlà wà mucì kaayì; baobo cu twà’bo hànu ku cièndè.
Bamanè cu lwa mvità, ba’yì’cìmùna, bàkaadi bà àlukila pambèlu, bà ènda bà sempela bulòbo, dìiba misaasa, mushìla ècu buela cisùùlùlù, ècu bà puekela muisu, baobo ècu fofoma fuofuofo.
Ky baena Kàshììlà ècu bà tapa ku wumwe, ku wumwe, mù tàpatapà’bo bikondakonda.
Kù jika, ècu tùmina Kampema mukenji naè, bàdi bà ìya cu mu kuata bianza bitupù.
Kampema cu dila bitèllù bièndè ècu nyingalala’yè bur ntòntònji.
Mù vwà’ye c’àyi nè dìibà dì àcu sàka bikuàbò bur abiabi, yeeye cu bà àndamuna sè « Nuenu, ciènù ci nù à kuàtà n’nkuasa, meeme ca nù àcu n’kuàta bualà ».
Muandàmùne nànku, yeeye cu ikija baena dièndè mu njila.
Bà fika ku Mbùjimaayi, bà buela mu buatu, buatu bù fika munkacì mwà maayi, yeeye cu bànga buatu tusuuyi, cu bù kùdimuna, ècu dy ìna’bò, ècu pueka’bò nè lubìlànjì.
Muakùnyièndè, Mukelenge Ngandu wù mu pingana mu nkuasa, Ngandu Kàshììlà ècu mu asulula hànu bùdì nzuòlo wù àsa lupènzù.
Mukelenge Ngandu naè, tàapù, mù enzèlè Kampema wùetù ky mushìwà, ky mùomù mwù àcu enza kàbìdì.
Bangabanga nè cu dy èla’yè mu maayi, mu Kabalà, Ngandu cu itaba’yè bù àcu shìya’yè, nè muoyi, mukàjièndè Bianzà, muana wa ntììta wùendè Kadima Kàzùlukù, ècu shìya kàbìdì, nè muoyi, muanaèndè wucìcìvwa ku dibèlle, Kadima wùendè.
Ngandu cu angata bièndè byà bukelenga ècu bì pa Kàzùlukù sè, àr bì lamìnà Kadima wùendè. Yeeye ècu tenteka dìinà dyà Muluayì pa dìinà dyà Kadima : ewu ècu enza’yè Kadima Muluayì.
Ngandu ècu ambila’yè ntììta Kàzùlukù sè : «Ebuebu bukelenge ebu, muntwu yeeye cu dy dìnga cu bù lumbila, hànu bù àcu bù àba’yè bwà diaba, kàbìdì hànu yeeye wa mashi hà Hilunga Mbìdì, bur uewe nè meeme ».
Wù àmba nànku, yeeye cu ya’yè, muvuàla mupwè, yeeye wù ya ku lufù hànu bur wu yà-ya ku didyà !
Kadima Muluayi wù shiàdìle cu kola.
Wù kola, wù mòna, wù ùmvwa mùdì pànu, yeeye cu upula dìinà dyà Kadima, yeeye dy twa’yè dìinà dyà Kabìmba, ècu shiàla’yè, mu kayiuyì, mumanya sè : Muluayì Kabìmba.
Kabìmba nzùbu wa mutuoyi
wa batùmina pànuapa mutùoyi,
bà à pà mòna mabìka nè male,
bà à lungakaja nsànga,
bà à pingana mu Diulu
dyà muulu mule-mùle mule,
mù fikìlà’bo, èr cu punga nshìbà
yà dibìla nàayì bà pànu pa bulaba,
bù àcu ela’bò Mawùeja mudimba,
bwà pànu pà ènjaibwà bur mu Diulu ;
èr cu yì èla’bò mafùku mulongolongo,
mvùla paèndè wù’lòka bodyabodya,
naè mikungulu mile, naè mikenyi,
misùlu miuwùla nèr mu malèngà :
nshìbà ca hìyi hì ùmvuika panshì ;
muadi wuàyì wù à jàngalala mu Diulu
wù à tonda Mawùeja tonda’tonda,
Mawùeja wù à twa nsànga musèbà,
nsànga wù à pueka pànùapa pùe,
naè baena nshìbà nè baena bìondò :
bà à vwa cu pà buela mu nyòngòlò,
hìdì miendèla muunda’muunda,
yà mu Kabalà mulengèlè lengelèe,
mu muunyà mutuuyìlà tuyàa,
mù yille car buela Ngandu :
muvuàla mupwà,
yèeye wù ya ku lufwù,
hànu bur wu yà-ya ku didyà.
KADIMA KAZULUKU
Mukelenge Ngandu wù fwa, Kàzùlukù ècu asa.yè meiswu.
Wùvwa mùana wumwè èpelè wa Mukendi, ewu paèndè mùana a butà wa Luàbaeya, wuvwà paèndè mùana a butà wa Mukendi Mbàngìlà, mukùlu a Kabeya Nkòngòlò, kwà mamùabò Kaeta.
Bummùvwà’ye mulela wumwè èpelè, bàvwa bà mu bììkila : Kadima a Mukendi.
Kàzùlukù [108] naè :
« Cìdì bur ci qu lebeka, hu dyà, hànu ecieci cìdì ci’qu’pà butaèki ! Muikùluànyì n’y’ewù wùcìcìdi ku dibèlla, n’dìiba kaayì dì à kolelà’ye bukelenge ! »
Ky yeeye miombo pa ciondò nè : « Bukelenge m’buobù bùdi apa, kayanda kaènù, wu acu aba, wù à vwa cu aba ».
Mu lubànzà lwà Kalonji Milabì, bàanà bà mùadì mpinga Cibuàbwà pwàà ; naè : « Tuetu ky bàdì bukelenge bulumbùkìla, ky bà laabìlàngànà ntùlu kuisu ; tuetu ky bàdì bà àba bu-muànàana abu »
Kàzùlukù naè, « amu m’mùomo ; kàdi yeeye mùadì mpinga, Cibuàbwà c’àvwa nè mashi hà Hilunga Mbìdì to, Kalonji c’àvwa nè mashi hà Hilunga Mbìdì to, nànku nùenu ca nuèna nè mashi hà Hilunga Mbìdì to; pa nànku awu, ca nuèna mwù àcu aba bukelenga bùdì panshì ebu to ».
Kàzùlukù èr cu laeja naè, mùvwà Bakwà Mukendi baikàla panyimà paèndè, eku Basangànà baikàla ba-cìabìkùkà, luaba wùvwa acu fùmina ku bàanà bà Kàetà ta ku bàanà bà Kabedi. Mu dìinà dyà Kàetà : Bakwà Phùoyì, Bakwà Cisàmba ; mu dìinà dyà Kabedi : Baena Lukùsà Mukùlù, Baena Kabeya a Nkòngòlò. Yèeye cu bà cìbijila naè, « kèbà’ayi hànu bàanà baènù bàdì cùocò nàanyì nè mashi hà Hilunga Mbìdì mu mijilu ».
Bakwà Kàshìllà bà bànduka ku bu-luaba, ky ndelangànyì yà Kabedi a Hilunga èr cu pòna’yì mu cialu, milondàngàna.
Kàzùlukù èr cu angata’yè Baena Lukùsà lwà Mbùyambà èr cu bà taèka’yè kuàka nàka. Er cu vùluka’yè naè, « Kabeya a Nkòngòlò m’mukùlu a muena Nyemba ». Yèeye èr cu itaba bu-luaba bulumba kùdì bakùlumpà bà mwà Kabeya a Nkòngòlò : Bakwà Lukùsà. Wuvwa mulumba bu-luaba n’Lukùsà Mudìngabò, mùana wa Kalonji Kabula Mpukà. Kàzùlukù èr cu mu kàmika’yè bu-muànàana. Er cu shiàla’yè, yèeye, hànu nè mùanzù wuèndè wà ntìtta lwà bàanya màkèlèngà, mu’mu’pàtàme bur nkònkò wu cà pàtuka ku munwu. [109]
Kuinè kùonso aku, Kadima Muluayì hànu mububika bualu !
Biuma kabùkabù kàdi c’àr manyi mushìmì wuàbì !
Mu cipangu, bakàjì bàsàtù, ba’mu’sèlela kùdì Kàzùlukù, mbùji mulongo wà kamana’mashìnda, eku Kàzùlukù c’àyi nè micì mikùnà yì à, yeeye, cu puòla mitunda, nkònkò nè nkànù yà ciombo !
Wu acu mu manyisha bualu n’Kalonji wa Minzanga, wa Baena Mulumba, mànsàbàendè wa Kandà wa Ngandu, mùanààbò wuvwa mushiàlè paèndè kùdì wùendè mamùendè, mupàndùka paèndè lufù.
Kalonji wa Minzanga wù mu londèla mùvwà bualu.
Ecu mu ambila’yè naè, biuma bìvwa byà tubìkù tu’mu’bìkula nàatù. Naè, Kandà wùabò wùvwa mu lutàtù luà nekeneke. Naè, wuvwa wù làka pa mabwa.
Kadima Muluayì ùmvwa bualu abu, yeeye cu bìnduluka, ècu zakalella kakùendè. Yeeye cu kòpola dìinà dyà Kadima di’mu’inyika, ècu dì èla kuàka, mù dì’bo bà ìmansha bisuosà. Yeeye naè : « Meeme, bwà bukelenga buànyì, bùdì bu’yiisha, c’Iena m’bù lekella mutuoyi to ». Naè, panànku, ng’a enjì « Kabìmbà » kà dì’bo ca bàyi mwù àcu wù kòsesha bualà.
Kabìmba cu bìla mvità kùdì mulopò Kàdìlà.
Awu cu mu laya naè, né àr fikà ku Mbìlànjì.
Lukùsà Mudìngabò wù ùmvwa naè, Kàdìlà wù a kuàci Kàbìndà, yeeye cu dy dìmba naè, bìcìdi biipi, hu a bììkila biipi, ècu sabuka’yè Mbùjimaayi, mutàngìla kùvwà bakùlù baèndè Kanyìndà nè Kasonga Katendè Mutù wà Maayi, kù yiilà’bo car pangila angana ku meiyi.
Cipungu cilaya cu kùmbana nè dikùmbana, kàdi mulopò Kàdìlà wùdi muulu hanyì wùdi panshì ? Ku njila kacya kù à kàma hànu cioncionyo !
Bì mu tonda, Kabìmba ècu sùnuka’yè, ècu muangala’yè nkàyàendè, cu bènga’yè mwù àcar dy èla mu maayi, ècu angata’yè baena dièndè ècu bà shììla Kandà wùabò.
Mukelenga’mùadì wùendè Cilandà, wa tubìkù tuèndè, mwa-Mukendi Nyànzàlà, Muluayì Kabanza, Kaemba Mùlùbà, Ngandu nè Kadima Mùkalà, ècu pingana’yè kuàbò ku Bakwà Lukùsà, pàmwè nè mùana wa ndekellu, wu kààvu’bò bà bììkila naè « Kasangànà wa Cilandà », kùdì ba-mansàbàendè, bàvwà babènga Lukùsà Mudìngabò, bà jinga naè, yeeye àr shialà mukelenga mushìwà.
Cìkala’muadì wùendè, Ciala, wuvwa, yeeye, mu’mu’pà mùana wumwè èpelè, Cialula, wùkàavwa, painàapo, mu’mu’diànjìdile ku bulaba.
Ka-Yòwa, cìkala’mùadì’mpinga, wukàavwa mu’mu’lelèla Kanyìndà, mùcìcìvwà’ye yeeye nè maayi muisu, ècu ya’yè, car banjila Luàbàeya, wa Baena Mpiànà, ècu mù lela’yè Cidibi wa Luàbàeya. Ewu cu lumbukila paèndè mukùluèndè Kanyìndà, mu Baena Kabìmba.
Bwà nsòmbelu mulengèle wa Kandà nè bàanà bà Kabìmba wùabò, abaaba m’ba’mu’inyìka bààbò bàana hànu ewu naè, meeme c’I shiàdi, ewu paèndè naè, meeme pàànyì c’I shiàdi bualà.
Kasàlà n’kàshiàla kà òmba, kà dila : « Kabìmba nè Kadima a Mukendi », pamutù pà « Kabìmba nè Kampema Mukendi, wa bà kùnyìnà mvìdya wa cikuolo, bìtonda, baobo ècu tàpa cikuolo nsesu ».
NKÙDÌMÙ
Kalonji kà badìmùka bângi, bakùtàkàna bancingi, kanyangila’nyangila madimi kùdì nyama wa njimbù, kà kuàcìle, mu mutwù, naè, mùdì njimbù wù’ìmba kumpàla, wù’jibikila panyimà, ky mùdì cu endesha bukelenga : bu-muànàana bùvwà’bo bà àba ciabaàbà, èr cu bù taèka’kò bwà luaba hànu mu’dy’sunguila. Naè, aci ky ndênde wa ku disoka.
Mu dikèbà diàyì dyà bukelenga, ndelangànyì yà Kalonji Milabì, hìvwa nè bualu muunda. Hìvwa misokòka cintu mu nshìma. Hìvwa hì kèba bu-muànàanà, bùvwà ku bianza byà ba-Hilunga Mbìdì, naè mùoyi muunda wù àcu sombuela Kalonji. Hìvwa mipànga mù àcu bù kùdimuna nè mù àcu bù lama ku biàyì bianza, yìoyi nkàyàayì. Kàdi ca hìvwa yìonso muunda mùmwè to ; muunda muàyì mùvwa bur mèiku lusèngè ; ca hìvwa hì àmbula dikàsà diàcìmwè nè hì dì kùma panshì diàcìmwè to. Pà nànku, nkùdìmù yiàyì hì enzèle : eku, hì bànda, kuàka, hì pueka, dìiba dìonsò dì enzèlè bu-muànàana bù tùngunuka mu kàfuìfwì kà àcu pàtuka mu cìota èr cu buela mu cikuàbò.
Pà petèla’yè bu-muànàana ku bianza, Lukùsà wa Kalonji Kabula Mpukà c’àvwa muanjì cu itaba dìinà dyà Lukùsà Mudìngabò to. Dibuela dièndè mu cialu cyà bukelenga dì enzèle eku dyà dìesè, eku dyà diàkabì.
Dìesè dièndè dìfùmìne kùdì tatùendè Kalonji Kabula Mpukà. Yèeye ewu wùvwa muàna wa Lukùsà wa Kabeya a Nkòngòlò. Wùvwa naè dijità ku mùoyi bwà mushindù wùvwà bàanà baèndè bakùlumpà, Kanyìnda nè Kasonga Katendè Mutù wà màayi, ba’mu’shìya, bamuangàla, bàobo, ba’car’asà mu Cibòmbò : ca bàyi bà cyùka bwà naè, pà à fwà’ye wù a mù jicka n’nganyì. Wùvwa munangà Lukùsà, bualu yèeye wuvwa mubènga cu londa ba-tùttùendè mu mùoyi wà naè, pà à mu jickà’ye ky yèeye cu shìssha cu bà londa. Bù àcu mu ela tùasàkidila nè cu mu sànkisha, Kalonji Kabula Mpukà wù suìkìle lungènyì lù àcu abila Lukùsà wùendè bu-muànàana bushìya butupù kùdì mukelenge Ngandu. Ky mù sòmbèla Lukùsà mu nkuasa wa bu-muànàana nànku awu. Kàdi c’àr mù jialàmìna to.
Diàkabì dyà Lukùsà dì fùmine njila mîngi.
Njila wa kumpàla wùvwa wa naè, mu lubànzà lwà tatùendè, wùvwa, yèeye, wa ku citumba’tumba. Pa nànku, Bakwà Lukùsà bàvwa hànu naè manungànyì nàanè, bur Kabula Mpukà muabìla Kasonga Katendè Mutù wà Màayi bu-muànàana, Kasonga c’àvwa acu muangala to. Kasonga wùvwa muakùnya a Kanyìndà kàdi ewu wùvwa wa mu njila, Kasonga muikàla wa mukalenga mùadì.
Njila muibîdi wa diàkabì dyà Lukùsà wùvwa wa bukwà Lukùsà buèndè. Dìvwa dialùluìla maalu pà kakùendè Lukùsà, muledi wa Bakwà Lukùsà, wuvwa mùana wa mu njila wa Kabeya a Nkòngòlò naè Ntanga Masengu wa Hanga naè Muamba. Baena Kabeya a Nkòngòlò bàvwa basuìka naè, hànu ndelangànyì yà Nzaebà nè yà Kashika, bàvwà mùadì nè cìkala’mùadì mwà Kabeya a Nkòngòlò, ky hìvwà mwù àcu dyà bu-muànàana. Mùdì lukùkà lwà bukelenga lù fofomejangana, Baena Kabeya a Nkòngòlò ca bàvwa baela’co maeji nànsha makèsè hà cu bù àbila hanyì cu bù abisha kùdì Baena Lukùsà Mukùlù to. Ky bualu kàayì bàvwa baenzà cikòngò cyà Baena Kabeya a Nkòngòlò, babènga cikòngò cyà Baena Kabedi a Hilunga : « kantu mu dìiswù dyà mukuàbò hu a mòna, kàoko mu dièbè hu a pùwa ! »
Njila muisàatu wa diàkabì dyà Lukùsà ky wuvwa munèna a nènaàyì : wùvwa wa dìinà dyà bukolè dyà tatùendè wa Lukùsà. Dìina edi dìvwa dì kuàta bantwu bùundù ; bàana ca bàvwa mù àcu dì taèla. Nànsha Kanyìndà nè Kasonga bàvwa ba’bà’inyìka naè, m’Baena Kalonji kà Cibanda. Yèeye, Kabula Mpukà, bàvwa bà tàmba cu mu bìckila naè, Shà-Kanyìndà, Shà-Kasonga hanyì Shà-Lukùsà.
Bualu kàayì ?
Bualu bùdi naè, dìiba adi, ngumvuilu wa cilubà wùvwa muambùlùkìla ngumvuilu wa lellù. Dìiba adi, « cu bula » cùvwa cu bùnda mukàjì ; mpukà, bur cipuka, wùvwa mukàjì wa ngalambudi wuvwa kàbìdì mukàsàkènnàngàna.
Er cu zàngikila’bò Lukùsà maalu hàonso awu. Cu amba’bò naè, c’àvwa nè kààntù kà bu-muànàana. Mbùngà, mutìtta kùdì Kàzùlukù, èr cu bìkula’yè Lukùsà.
Lukùsà cu angata’yè dìinà dyà « Mudìngabò » èr cu muangala’yè èr cu londa Kanyìndà nè Kasonga ku Cibòmbò.
Wù fika aku, yèeye cu ambila bakùlù baèndè naè, « ndi muànàana ; m’bîmpè tù enzà bukelenga bwà Bakwà Kalonjì bàdì kùnu ». Mènà wa Bakwà Kàshìllà wùvwa mu’mu’lamàta naè bantwu mulongo. Bakùlù bà Lukùsà èr cu andamuna naè, « ùewe hudi nè bu-muànàana kàdì c’hùena nè bulaba ; hudi kàbìdì muakùnyà : bwà cinyì c’hùena hu tù pa bu-muànàana, tùetù, bàdì nè bulaba nè bukùlù pàmwè ? ». Er cu kàlamina’bì apu, bàobo cu shiàla hànu ewu muèndè, ewu muèndè paèndè, tùo nèr ku lellù èwu, nànsha bàobo bàonso bamanya naè, m’Baena Mpukà.
Cikòngò cyà bàana bashìwà bà Kabeya a Nkòngòlò cisangìsha bìumà byà tubìkù èr cu petela’cì bu-muànàana ku bianza. Baena’cì èr cu kùdimuna’bò maalu.
Bwà kumpàla m’bwà naè :
« Bukelenga m’bukelenga hànu pà dì’bu bwà mukàwu. Tùetu baambà naè, bukelenga bwà ba-Hilunga a Mbìdì bùvwa bipèmbè’pèmbè né bà ambà naè, buètù paètù bùdi paàbù hànu bipèmbè’pèmbè. Hànu mù vwà’bo bakàlàma nàabù amu ky mù tùdì tu kàlama nàabù paètù. Buètu ebu, tu dyà-dya tu shìllangana hànu tùetu nkàyàetù; muntwu c’àena mù àcu itaba bu-luaba bwà luseke lukuàbò to, nànsha bùobù bwà Baena Lukùsà Mukùlù. Tu a dy taèki ba-Hilunga Mbìdì, bualu, nànsha Luàsàmbuta c’àyi wa Hilunga Mbìdì, kàdi Kalonji wùvwa mùananshìyà wa Kadìmbi, eku, yèeye Kàdìmbi muambà naè, « mu Kànseyà, tudi, bàonso a baònsò, bàanà bà mulopo Kasonga naè mùadì Nsàeya ». Cì dì’ku, ca tuèna kàbìdì Baena Kànseyà to : tudi, bàonso a baònsò, Bakwà Kalonji ».
Bualu buibîdi m’bwà naè :
« Bu-mènà ca buèna bù èndakana kàbìdì bur kumpàla : bù sambuluka bikòngo to. Bu-mènà kansanga bù ìkalà mu cikòngo kansanga, bu-mènà kampànda mu cikòngo kampànda. Bantwu bà ìkalà bà fuìlakana hànu buàbù bu-mènà bùmwè èpelè, mu-unda mwà ciàbò cikòngo. »
Er cu twà’bo ndòndò wa nànku naè Kàzùlukù pàmwè nè ba-mènà bakuàbò bàkàavwà mu nkuasa.
Bàtwa bìala nànku, Kàzùlukù ca’im mulàlla tulù mu nzùbu. Bùcyà, yèeye èr cu awuila Bìanzà wùendè mutù naè, « lellù n’di mumòna lungònyì’ònyì lù àndamuka mpanga !» Kàbìdì naè, « ntambwa hìvwa mibùdìka mu ditùnga, tùetu cu nyiemena ku mukela, cu buela mu nyòngòlò mule ; cìkùmìnà cu kùma, mushìkù wù àcu mù pàtukila èr cu buitakana’wù ! » Bìanzà naè, « m’buena cu amba bìshi bùinà abu ? ». Yèeye naè, « c’Im mumanyà bualà ; ku tù ya-yà n’njila mule ; tucìdi ku mbangilu wùendè ».
Baena Kabeya a Nkòngòlò bà tàngilangana mu mpàla, bàobo naè, « bù bangilà kunshì kwà lubànzà : mwà Kabèngèlè wa Nzaebà ». Naè, « bù londelà hànu mu bukùlù bwà ca bù jiukidi ndululu ».
Mwà Kabèngèlè wa Nzaebà, bu-muànàana èr cu ya’bù kùdì bakùlù baèndè : Baena Cimànga Nsenda.
Wa kumpàla ku di’bù’dya n’Cimànga Kàdi Mbowà. Wù dya èr cu bù shìla’yè Maloji Nkùvu Mulenga. Ewu wù fwa èr cu bù shìlla’yè Mbuùyì Cisuaka.
Pa Mbuùyì Cisuaka apa, bakuàbò cu banga manungànyì naè, « m’bù àcu dyà èr cu shìllangana, ca’im bù àcu dyà èr cu bù nangidila ».
Manungànyì èr cu uwula mu nzùbu ; hàoho cu pàtuka mu nzùbu èr cu tangalaka’hò èr cu uwula mu njila nèr mu misòkò.
Bì mu tonda, Mbuùyì Cisuàka èr cu kùdimuna’ yè maalu.
Yèeye naè :
« Baena Kashika aba bà a nèkeshi lukùkà nè lumponyì ! Pa cu sangisha bìumà byà tubìkù nèanè, « nùenu bakùlù ambùlùlà’ayi dibòko » ; naè, pa cu bù dya nèanè, « tu bù dyà-dya tu shìllangana ! » ; naè, « ebu bùdi hànu bwà diaba, nànsha kùdì bakùlù, mu Baena Lukùsà Mukùlù ».
Er cu bù àba’bò kùdì Cibangù Mpumbwa wa Mbùji, wa Baena Cisuaka, Baena Lukùsà Mukùlù.
Mu Baena Kabeya a Nkòngòlò, Baena Kashika tokò’ tokò wuò ! Nèanè : « ca tùvwa baumvwàngàna nànku ; buètù m’bù àcu dyà hànu tùetu » ; naè, m’bù àcu bù dya èr cu bù shìllangana ; naè, nànsha bùobù bwà diaba, bàdì mù àcu bù aba bàdi hànu tùetu nkàyàetù».
Er cu kèba’bò mù àcu nyangakaja bukelenga bwà Cibangù Mpumbwa wa Mbùji. Er car peta’bò mpùngà munène wu acu bù kòkela : mu tubìkù twà ndekellu mùvwa mukàjì wa bùipù mupiàna c’àyi mufìdila mbùji wa tulaba tùkùnza kuàbò, mùvwà’ye mupiàna kùdì mùanaàbò naè mufwè wa ditumba dikuàbò.
Cu bìla’bò Bakùodìle, ba-mànsèbàendè wa mufwè, bàvwà ba’mu’sèlèla mukàjì. Bàobo cu yilla Mbuùyì Cisuaka, bù àcu mu kuàcila bualu bwà bu-muànàana. Ewu naè, « Bwà abùabu, ndà’ayi kwà Cibangù Mpumbwa ; apa ca pàcièna bu-muànàana bualà ; n’kàadi Cìabìkùkà ». Baobo naè, « hàpu yèeye muinà awu ni ky wu tùdì baiyà cu fùnda ! Ku tùdì mù àcu mu fùnda s’kùdi hànu kùdì mamùendè wa bukelenga ! » Yèeye naè, « macì m’ma’nù’taèlèja : hà kuàta bì kuàta’kuatà’ho, bikuàbò bì tutta bì pìta ».
Bakùodìle cu ikila’bò mu cialu. Bàobo naè, « muntwu yèeye muiyà cu fìla mbùjì yà tubìkù mwà mamùendè wa bukelenga, mbùji ayi paàyì miiba, m’mubìkùla hanyì ca’im mubìkùla mamùendè wa bukelenga ? » Mbuùyì Cisuaka naè, « muntwu yèeye muenzà nànku ca’im mufìla tubìkù to, m’muibà bukelenga ». Bakùodile cu shikula mitwù nèr panshì, bur bàdì bà mu kuckuila. Bà àmbulula mpàla, bàobo naè, « hu a jiadìkì bualu pa bualu : mbùjiètù wudi mu lubànzà luèbè emu, mufìla wa tubìkù kùdì Cibangù Mpu-mbwa wa Mbùjì. » Yèeye naè, « m’mbùji kàayì ? » Bàobo cu funkuna Bìanzà wa Kàemba. Bìanzà cu jiadika’yè naè, bìvwa nànku awu.
Mbuùyì Cisuaka èr cu kèma’yè èr cu kàcila. Er cu bìckidisha’yè cishinga mpèmbà èr cu mu ambila bualu. Awu cu itaba naè, tubìkù ca tùvwa’kù to. Mbuùyì Cisuaka cu mu tùma’yè kwà Cibangù Mpu-mbwa ; cu mu ambila’yè naè, àr vwa nàendè c’àyi muvuàdika byà bukelenga. Cishinga mpèmbà èr cu enza nànku. Cibangù cu fika mwà Mbuùyì Cisuaka. Wù ìtaba naè, bìvwa nànku, Mbuùyì Cisuaka cu ambìla’yè Cishinga Mpèmbà naè, « c’hù mu vuàdiki kàbìdì to ; c’àena kàbìdì muànàana to ; bu-muànàana bù a alùkìdì apàapa ». Cibangù naè, « né m’filà mbùji ». Mbuùyì Cisuaka cu andamuna’ye naè, « abu m’bualu bù àcu tàngila pashìsshe ; hudi hù ànji cu bìkuka ».
Bakùodìle cu sànka’bò. Cu mu ela’bò tùasàki-dila èr cu pingana’bò ku maàbò, cu dyà sabuìlà’ayi pa lùuvù èr cu nwà màalà mabuela ciovo.
Hànu bà ùmusha makàsà, ba-mènà puà !, kwà Mbuùyì Cisuaka. Naè, « lekà bu hùdì muasà abu ; indìlà, Cibangù wùdi wù ìya cu fìla mukàjì mukuàbò, nànsha ùewe mu’mu’ lòmba bàbìdì ». Mbuùyì Cisuaka èr cu bènga sè, « n’kàadi mutùlla dìiyi ku mpàlà kwà bantwu ». Bàobo cu mu lòmba luse. Mbuùyì Cisuaka cu bà àmbila’yè naè, « hànu bùobù bwà lellù ta maàlabà, mèeme cu shìssha cu ambulula mèiyi ku mpàlà kwà bantwu ». Bàobo jiù !, batàngila mwà Cibangù Mpumbwa. Bàfika mu Baena Cisuaka, ca bàyi bà a anjì cu fika kwà Cibangù, bantwu cu bà manya’bò. Kàdi, pamutù pà cu bà konka cì vwà’bo bavuilè, bantwu cu bà bunda èr cu bà tàpa’bò.
Bu-muànàanà bwà Cibangù Mpumbwa budyà kùdì mbùji nànku, Mbuùyì Cisuaka cu elesha’yè miombo mu ciondo : wù manyisha bantwu naè, « bu-muànàana bùdi’kù buindìla luaba ».
Bìanzà wa Kàemba wù mòna nànku, ky yèeye ewu mwà Ntanda, kùdì bakùlù baèndè, bù àcu bà manyisha bualu nè bù àcu bà àmbuluisha. Abo naè, ca’im bàmanya bualu abu. Naè, aho m’maalu hà bàana bakàjì. Naè, bu-muànàana bukàadi buaba kùdì Baena Cisuaka.
Bianzà tanta’tanta nèr mwà Cinànù. Cu ambila’yè Kàemba Majiondo, wùvwa bidimu diikùmi nè muanda, naè, « itàbà n’qu abìlà bu-muànàana ». Awu cu itaba’yè.
Cìinà cikondo aci, Baena Kàemba bàcìvwa baasà mu Ngoma-Diitu, mu Cipuka. Bakwànga paàbò baasà mu Ka-Biulà : m’mùmwè naè, mu Kabwe nè mu Cifumba.
Bakwànga nè Baena Kàemba bàvwa baena mutumba.
Bìanzà cu angata’yè Kàemba Majiondo èr car mu taèka mu Bakwànga naè, bà mu sokòluèlà mù ènda’ endà pànu nè mù ènda’endà bukelenga.
Bakwànga naè, « awu muanda m’balaè, kàdi ca tuèna tu wù ènza cianaànà to ». « Bûngì bùdì Mukwà Kalonji bùdì bù tù kuàcisha bùowa ». « M’bìmpè tù twa ndòndò nàenù naè, ca nù àcu tù luisha kumpàla eku to ». Bìanzà naè, « pamutù pà cu dyà bulundà, tù dyà’ayi màayi ». Ky mùdì Baena Kàemba nè Bakwànga bà bìckilanga buena màayi nèr lellù.
Bìanzà wù dy tànta èr car tùta‘yè mbùjì yì vwà’ye nàayi mwà Mbàllà. Er cu pà Mbuùyì Cisuaka tubìkù. Kàemba Majiondo cu ikala’yè muànàana.
Kàdi, bìvwà bi’mu’sokoluela mu Bakwànga ni bìvwà byà bushìwà, ni bìvwà byà mafi, pa cu manya apu penyi ! Ku bimuma ky kù dì’bo bà manyina bulenga bwà mucì. Kàemba wù sòmba mu nkuasa, ca’im mujialàma’mù to. Bùana bupìta ! Cilèma bur tattù wùetù ! Bà mu làmbula nyama, yèeye wù yì bueja mu nzùbu, ba-mènà bacìikàla panshì.
Mbùngà wù mòna naè, m’bipìta, yèeye cu bìkula Kàemba. Buèndè bu-muànàana bù làddìla hànu mbingu hìbìdì. Cu bù pa’bò mùana wa tùttùendè, Kabeya a Cibangù. Ewu wù fwa, cu ya’bù kùdì Ngeleka wùendè. Yèeye ewu wùvwa mùipù wa Baena Kabìmba, mùana wa Nsèkelà wa Katendà, mu Baena Nyànzàlà. Wùvwa mukolèla mu Kabìmba, mu’mù’nangà bikolè.
Mùoyi muunda wà bu-muànàana wùvwa hànu wù kùma Baena Cisuaka. Cu yilla’bò Ngeleka wa Kabeya a Cibangù : naè, « tudi tu lòmba hù ìtabà bwà tù ìkalà luaba wùebè ». Bù àcu peta kààntù, bàobo naè, « tù laejà naè, « tudi nè kantu ku bianza » ». Bàobo cu kuàta nyama wa nguvù, cu mu ambula’bò wùonso mianda’anda, cu iya’bò cu mu làmbula Ngeleka wa Kabeya à Cibangù, bù àcu mu tekesha mùoyi muunda.
Muànàana èr cu abanyina bantwu nguvù. Cu mu dyà’bo èr cu puòka mèinwù, cu shiàla mukana mutupù. Cu mu ela’bò tùasàkidila naè dìinà dyà : Ngeleka Kànguvù wa Kabeya Cibangù.
Kànguvù wù enzèla mikùdìmù minène.
Wà kumpàla ng’wà ditaèka naè, matumba hà Kabeya a Nkòngòlò hà selanganà. Kaipàcìlà kaèndè kàvwa kà naè, munkacì muàhò, ca mù jiuku mvità. Wù ènza nànku èr cu taèka’yè naè, ku cidimu nèr ku cidimu, matumba aha hà dillà pàmwè mbùji wa cikòngo, bwà baena lùntùngàkàjì ca bà vudiji matàndu mu nkacì muàhò.
Yèeye mùinà èr cu laeja’yè cilaejilu : cu bènga’yè bu-luaba bùvwà bu’mu’lumbila nàabù naè nguvù kùdì Baena Cisuaka. Naè, « m’baena Lukùsà Mukùlù, ca’im baena Kabeya a Nkòngòlò bualà ».
Cikondo aci, mvità cu bùdika’yì dìishìyà dyà Mbùji-màayi, munkàcì mwà Dibìndì wa Konjì nèr Ciaba Mulombò, pa bualu bwà Ka-Yòwa wa Bayombò. Dibìndì wùvwa mukwà Cimuna, Ciaba Mulombò muena Cimungù : bàonsò bàbìdì bakwà Dìishì. Ka-Yòwa wùvwa paàbò pà cu lambidila. Cì vwà’bo bà fuìla menemene cìvwa bukelenga bwà Bakwà Dìishì.
Ka-Yòwa wùvwa musèla mu Bakwà Cimuna, mu Baena Kadima, mu ba-Mabìka wa Musenga, cilòbò cyà mvità. Banga’banga nèr cu mu sèla’bò, Ka-Yòwa wùvwa mubangila, ku bùana, kùdì muena Cimungù, wu pangìla bìumà bì àcu mu fìdila. Naè matùku hàcìdi makèsè ku dibàkà, difù muunda dyà mbedi a mbèdì, Ka-Yòwa èr cu mònangana naè mubangila wùendè muisalu. Awu naè, « ùewe mùana mubì : hu m’bèngèla, hù a ya ku Bakwà Cimuna ! » Ka-Yòwa sè, « mèeme to ; n’di hànu mu’qu’ nangà ; cìdì’ku ba-tàttù ky bàdì ba’ng’awuìla bìuma ; c’Ìena munanga ku n’di musòmba to; aci n’cilumbù cìdì ci’qu’ tàngìla hànu ùewe ». Awu naè, « fiotòlà, tù ya nàebè ku Baena Cimungu ». Ka-Yòwa naè, « fiong ! ». Ka-Yòwa cu ikila mu njila, cu ya ku Baena Cimungu, cu ya car banza’kù.
Mu Bakwà Cimuna, bàyàendè èr cu indila’yè èr cu panga. Cu ya’yè ku Bayombò : bàobo naè, anjì car tàngila ku Baena Cimungù. Cu pàya’yè bantwu èr cu tùlla kwà Ciaba Mulombò naè, « mukàjiètù wùdi mùnu : hù tù pingàjìlà’yè ». Ciaba naè, « ni m’bwà mvità, nù a vwa nàayì ; Ka-Yòwa m’mùnangà mulundà wùendè ; c’àena wù àmbula dikàsà apa ».
Aba bà à yi èr car sonsola’bò Dibìndì wa Konji naè, « Ciaba Mulombò m’mu’qu’mòna muntwu patupù : wùdi wù bènga naè Ka-Yòwa, wù tù tùkisha mvità ». Dibìndì cu ela Ciaba mvità. Yà ditùkù dyà kumpàla, yèeye cu cìmuna. Ciaba naè, mvità ca’im mìjikà. Cu ya’yè car bìla Bakwànga mu Ka-Biulà èr cu bà laya bulaba.
Bakwànga bàvwa mutumba naè Bakwà Cimuna : aba dyà mwàmwa, aba dìishìyà dyà Cidie-ndèlà cyà lellù ; Baena Cimungù bàvwa bàobo mu bulaba mùdì lellù Basangànà bà Bakwà Kalonji.
Bakwànga cu sabuka’bò pa kabundu’bundu, bwà mvità ca hìyi mitùmina mukenji. Cu bùndila’bò Bakwà Cimuna mu madimi èr cu bà cìmuna nyeke’ nyeke. Bàobo naè, mu tù a bà cìmunu, tudi bakolè bapìta Baena Cimungù : tù bà luishà, tù nyengà Dìishì bulaba bùonso ». Hànu bà tùlla dìiyi, bàobo aba mwà Ciaba Mulombò, bà tàpila bantwu panshì. Ciaba Mulombò cu tantala lubilu nèr mwà Kànguvù : naè, Bakwànga m’ba’n’kùdìmùkìla, paànyì mèeme ky mu’bà’bìdi ; m’baena mafi : nànsha dicìmuna diàbò dyà Bakwà Cimuna n’dyà mvita ca hìyi mukenji ». Ciaba cu tùddila Kanguvù kabùngù ka bulaba naè, « buelà mu mvità, hù yì elà Bakwànga : n’di n’qu pà bulaba ».
Kànguvù wù buelèla mu mvità, naè, « Bakwànga ca’im balondà mikenji yà mvità ; bàdi mwù àcu bùtula bantwu ; tù a eyèkì buena màayì nàabò, bù àcu pingaja bupòle mu matùnga ».
Tù ambà naè, Kànguvù wùvwa mu Ngoma-Dìitu ; mùadyàmvità Ciòshà wa Mpànga, muena Ndàayà wa Baena Luàbàeya bà Bakwà Mukendi, ky wuvwa ku mutù kwà Bakwà Kalonji mu mvità.
M’bàshiàla bà yì ìmba mu kasàlà naè :
Kalonji kà buelèlè mwà Mukwànga,
èr cu mu atula diminnu :
nzùbù yà Mukwànga èr cu pueka pa màayì !
Bakwànga bà cìmuka, Kànguvù mumanyà naè, mvità hì à jikì, cu umvwa’yè naè, Bakwà Cimuna m’ba’car’bìla Bakwà Mbuùyì nè Bakwà Nsumpì mù àcu luisha Bakwànga. Yèeye naè, « kùonso eku, tùetu basòmba ca tùyi tu luila malaba, kàdi mvità eyi n’yà bualu kàayì ? » Cu mu londela’bò bualu bwà Ka-Yòwa wa Bayombò. Yèeye cu kèma èr cu amba naè, « bilòbo ca bièna mù àcu fwà bûngì nùnku bwà bualu bwà nànku ; mvità hì à jikì ; cianaànà, tùetu, ca tuèna tu tùngunuka nàayì ».
Ba-Kashìngì cu tuìlangana’bò. Cu suìka’bò naè, bù àcu talaja matùnga, Ka-Yòwa àr fuilà ku mùonjì, ku cianza cyà bàyàendè wa Bakwà Cimuna.
Dìiba dikankàla, muisalu, bantwu tèntè, èr cu bàndisha’bò Ka-Yòwa kuulu, naè mùonjì mu nshìngù. Bakàadì nèr bà mu sàkìlà mu cibuàshì, Ka-Yòwa naè, « n’di nè dìiyì dì àcu amba ». Kànguvù naè, « ambàaco ».
Yèeye naè : « c’Ìvwa mumanyà naè, mvità bunène nènku hìvwa yà bualu buànyì to. Ci n’dì muenzà n’cinyì cìvwà ca cìyi cienzà kùdì yàyà Kampànda hanyì tattù mukàjì Kansanga ! Mèeme m’vwa mulondà divuma dyà mùoyo wuànyì. Kàdi mùdì bilòbo bifwà, n’di muitàba paànyì luànyì lufwù. Kàdi nsongàkàjì ni ng’wùepì ni ng’wùepì, yèeye mulondà mu diànyì dikàsà, nùenu ba’mu’ tàngila mèiswu, mèeme né m’mònangana nàendè ».
Kànguvù cu pingaja naè, « ba-màwwù nudi baumvwa hanyì ? » Bàobo naè, « èè ».
Yèeye naè,
« cumana’cumana, mamùendè wa muàna wùonso àr dìllà mùanaèndè mbùji wa nyimà ».
Cu suìkila’yè nùnku Bakwà Dìishì, Bakwànga, Bakwà Nsumpì nè Bakwà Kalonji cilumbù cyà mbùji wa nyimà. Wù enzèla nànku bualu, difù dyà Ka-Yòwa ca dìvwa dimanya muena’dì.
Wù kùdimuka, wù tàngila kùvwà banène nàendè, Kànguvù cu ela’yè dìiyi naè, « bupòle bùdi mushinga mukole ; bù àcu bù lama mu matùngà haètù, bàdì balayàngàna malaba, bà hà fìlà hànu mpindi ewu : mvità ca hì ìyi cu aluluka ».
Cu taèka’bò naè, Bakwà Dìishì bà Ciaba Mulombò nè bà Dibìndì bà muangalà mu bulaba bùdì butuàdìja ku Cidièndela cyà lellù tùo nèr ku Miabi. Bà àngata bulaba ebu èr cu bù tàpulula’bò pàsàtù. Bakwà Nsumpì cu fikisha’bò buàbò bulaba ku Muuyà. Bakwànga cu umuka’bò mu Ka-Biulà er car asa bangàcìla ku Cidièndela tùo nèr ku Miabi. Kànguvù cu peta’yè bulaba bùdì, Mudiba muikàla mukàlu ku Dishidi, eku, ku Disùlu bukàlàmìna pàmwè nèr Mukòngo.
Wù sabuka mu Bakwà Kalonji, Kanguvù èr cu tentamuna bantwu tenta’tenta. Bakwà Mukendi, bàvwà mu Kàlùmbu, èr cu ya’bò mu Cipuka tùo nèr mu Ka-Biulà. Baena Kàemba, bàvwà’mu, èr cu bà pingana’bò mu Kàlùmbu. Basangànà, bàvwà pambidi pà Mbùjimàayi, cu sabuka’bò dìishiyà, car sòmba’bò mu bulaba bùvwà bwà Ciaba Mulombò. Bwà ba-mànsèbàendè, Baena Kabìmba, cu bènga’yè naè, ca bà sabùku èr cu shiàla’bò mu bulaba buàbò bwà màa-nyì nè bwà lusenga : cu tuàla mu Cipuka nèr mu Kabalà, mù yillè car buela Ngandu, bulaba bùdì màayi hà Tujiwù, Cilembalemba, Kamenga, Cipaètà, Kà-Matàbàlà, Nyòngòlò, Mulenda nè Ciotò, bulaba bwà cu tuàdijila ku nkambwà wùabò Kasongo Kàdìmbi. Baena mutumba nàabò bàonso m’bafùma : aba ku Kàlùmbù, bakuàbò ku Ka-Biulà.
Dìiba dìonsò dì vwà Kànguvù wù dy sunguila bulaba, wùvwa wù sungula èr cu sungula hànu bulaba bwà cikànànà !
Wù ashìla kaèndè katentà kapiakàpyà mu bulaba bwà cikànànà, mu Kasanda, mùvwà mwà Cibangù Kasanda, mu Kàlùmbu, mùvwà mu Bakwà Mukendi.
Ky mùdì kasàlà kà ìmba Baena Kàemba lellù naè :
Kàembà kà bangènda-mùshìngà,
Kàembà kà ba-cidimà ciela mayiebà :
kàdì naè, « Kàemba hànu kàoko kapala nkàsu,
pàtupù, kàdi kà mana bibanda ne mpàta »,
bibanda ne mpàtà byà bulaba bwà cikànànà,
bùdì bù ya mvùla èr cu andamuka bitocì,
bùdì, wu kàa bù diatàkàjì ku makàsà,
bùobu èr cu mu metakaja bitamfù,
bulaba ca bùyi cu enda makàndà,
muntwu mu’bù’laejà yièndè ntàntà bule,
bùobù èr cù bùmbà cu mu adijila panshì;
bulaba bù fuka bufùku nè muunyà,
nànshi bùobu budima budimununa,
bintu hànu bì yiika’yiika mu madimi,
bulaba ca bùyi nè ngaatukilu wùabù.
Baena Kàemba cu kòpoka’bò ku kasàlà kà vwà naè :
Kàemba a Cimàngà,
kàdì kaasà mu Ngoma-Dìitu,
kàdì kaashila’mù ntenga mùadi,
naè, ntenga wù a bèngi mù àcu ikala panshì,
nshìma milààla hì à nyenyaena mu citongà ;
kàdì cibaètu cì à tùuta ntenga
èr cu ya’kò car sèlangana nàendà ;
kàdì bìpuopòlò mbùji wa mutùutu,
kàmàngimàngi mbùji wa cikongò ;
kàdì dìnzelè dipàcika ku dicì,
mukùmbì wù àcu dyàngana nàawù,
mikììyà milaya mpùku nè tubungù;
kàdì mitùnda hìnàayi mikàayà :
ewu wù àcu twà mankènènè,
ewu wà lufùma ntùnda,
wàwa nàka wà bintùnta,
ewùewu wù àcu banga bitenda.
Kasàla aka, kàdì kà bubanji bwà mu Ngoma-Dìitu, èr cu akidila’kò Bakwà Mukendi, èr cu bà làmata’kò èr cu kùdimuka’kò kààbò bàobo.
Bàobo èr cu sàkidila’kù naè :
Banènè bà Mukendi Mbàngìlà,
bà laejìlààngànà mù àcu ela ciondò,
bàdì misòkò tèntà pa miongo yà mikùnà,
bà mu mpàta munène wa Ngoma a Dìitu,
mpàta wudi ba-mènà bà badila mìtùoto,
wudi cu tùlla cilùnda èr cu angula mbongò,
cu twà cikàsu panshì èr cu yì ùwuja cisakà;
bà ku Mìnkelebende nè mu Cipuka,
cìdì mipaètà mikuàma mipungà,
eyìeyi mikuàma tuena budianga,
mikuàbò mikuàma ngèlaela bitamfù;
bà ku Kajiba, ku Lùomba nè ku Ndìngà,
ku Ndìngà kù òtaotà Mukendi muunyà,
wù òta, wù òta, yèeye èr cu buela mu màayì;
bàdì aba bà kòmba bà ìmansha mu Citandàayi,
abàaba bà kòmba èr cu puekesha ku Mùuyì;
bàdì bà fùla nkàsu, tusùuyi, mìelè nè tupàaya,
bà fùla nèr bìamù biambùla bikuàbò;
bà ku mukùnà mule-mùlè wà Katengà :
mukùnà mutùmbùkà wà kamùngùlù,
wù bàndabandà misèmpèsèmpè,
wù cà bàndi banyianà, wùdì kàbìdì
banènambèsà ca bàyi mwù àcu semasema;
bàdì, pà Mbùjimàayi, balùme bà èla tupàmbà,
ku Lubìlànjì lwà Bitùuta, bakàjì bà tùwa misangì;
bà cìmuìnà mu Cindùndù èr cu cìmuna mu Cibombò,
èr cu cìmununa mu Mìnkelebende nè mu Mupondo.
Ba-mùmpellà cu vuila’bò Kànguvù, bà jinga cu asa nzùbu wa Mvìdi Mukùlù nè tulassà mu Bakwà Kalonji. Yèeye cu bènga naè, bàvwa bafùmìna ku Cilundù nè ku Mikàlaàyì, kù kàavwà’bo bapungàkàja naè Kalàllà wa Kafumba naè Kàlàmbà Mukènge : bafuàna bà à mu taèka nàabò mulongo wùmwè hanyì bà à mu taèka panyimà paàbò!
Wu cà konkèle : c’àr manyìne ! Wu cà ebèjìla njila : wù jìmìnne. Kànguvù c’àr manyìne bùvwà nàabù ba-mùmpellà muunda. Baena Luluwà bàvwa ba’bà’tùmìna Luàndàndà, wuvwa kalàllà kà Nkuè-mbye, bù àcu manya’yè buloji buàbò.
Ewu wù ùmvwa cilumbù cyà naè, « makèngà hà bantwu m’mafùmìna ku mpèkàatù wa Adamà nè Evà ». Naè, « nyòka wùvwa mudìnga Evà », yèeye cu ambìla Baena Luluwà naè, « buàbò buloji m’bwà bàana batekète », bualu nyòka, naè bishìku muanda mukùlù, c’àena mù àcu pìta, ku lungènyi, muntwu, wudi naè bishìku citaèmà. Pa nànku mfùmu nànsha wumwe c’àvwa mutàmbùla to. Ku Cilundù, ba-mùmpellà ca bàvwa batekèsha bantwu èr cu bà taèka mu bianza byà Kalàllà wa Kafumba to. Yèeye ewu, wùvwa mùanaàbò naè Mfuamba ; wùvwa mu’dy’ tekèshìla bantwu naè bingoma bièndè, bì vwà’ye nàabì bìbìdì. Ky pà vwà’ye mu’bà’inyìka naè, « baena mulèngè » : m’mùmwè naè, « bantu bapetela ku musokololo wà cingoma cièndè », bualu « mulèngè » m’musokololo.
Bukelenga bwà mutuòka wùonso bùvwa naè makàsà hàbìdì : eku bù kuàcishilangana bùowa ku cikisu, eku bù kèmeshilangana ku dimanya diàbù. Cilaejilu : mfùmu wùvwa wù vuàla, bà mu tòba, bà mu asa nsàlà ku mutwù, bà mu ela lumbandì, kàdì, yèeye c’àyi wù dy mòna lukebu, Batuòke bà mu paèla lumuènu : yèeye èr cu dy manya mpàla ; bà mu paèla lumuènu luibîdi : yèeye èr cu dy mòna’yè dièndè dikoshi ! Yèeye naè, « Batuòke ky bàenyi banène, ba tù lòmba’lombà mu malòmba naè, « Mawueja, tù tùmìnà bàenyi banène bà àcu tù pàtula mu kaantu kaluka » ».
Kànguvù, wu cà konkòlòjìle, wù fuìla c’àr manyi.
Kànguvù wù fwa èr cu mu pingana’bò mu nkuasa kùdì Cibangu wùendè : mucìikàla musèmpè’sèmpè.
Cibangù wù muène mabìka nè male. Bakwà Kalonji cu tàta, cu suba : naè mvità yà Ngòngò Lùtètè mu 1898, naè yà Lùmpungu mu 1899, naè yà Mpànyà Mùtòmbò mu 1900, naè yà Bacioko mu 1901, munkacì mwà bidimu bìnàayi bilondàngàna.
Yà kumpàla n’yà Ngòngò Lùtètè. Hìvwa yì àcu zàngamika nàayì Cienda wa Ndàayà mu bu-muànàanà bwà Bakwà Kalonji. Cienda wùvwa musòkèla Ngòngò kumbèlù kwà Katombà wa Baena Kàlàmbaàyì, bilondèla mu lungènyi lwà kùdì Katombà.
Bualu bùvwa bìshi ?
Ku bùanà buàbò, Cienda wùvwa dìina naè, Baloji wa Bàlonga : wùvwa muena Ndàayà, mukwà Mukendi ; Katombà wùvwa dìina naè, Kabòngò : wùvwa mukwà Luonji, mùipù wa Baena Kàlàmbaàyì. Katombà wùvwa ngènda-mùshìngà, Cienda wùvwa wù car mu fìla ku njila, mù imbìlà’bo naè :
Bàvwa bà ènda bàbìdì :
Katombà nè Cienda ;
Cienda naè mudiàdyà,
Katombà naè mpàaya.
Bà fika mu Kàlàmbaàyì èr cu fika’mù pàmwè naè lùumù naè, Ngòngò Lùtètè wùkàavwa mu Bakwà Kandà nè Baena Nshìmbà, mutàngìla ku Ciyambà. Bàobo cu pampakana, bwà bintu biàbò byà mushinga, naè, « abo m’bà bà tù dya mbùji yìonso, bà tù dya nèr tùetu bìinà ». Katombà cu kolesha lungènyi lwà buntwu bukola naè, « tù ya car akana Ngòngò hànu wùcìdi kule, naè mbùjì yì à tu mu làmbula ». Bà ènza nànku, Ngòngò cu sànka bikolè. Cu ambila’yè Katombà naè, c’àvwa bualu naè Baena Kàlàmbaàyì to ; naè, mvità yièndè hìvwa mibìla kùdì Ngaòyì Makùlu, mibìdila Baena Ciyambà, bàvwà ba-manjì bà bàyàendè Kasongo a Cinyama.
Yèeye Kasonga a Cinyama ewu wùvwa mulubà wa Lùolo ; wùvwa wù ènda wuèndè mushinga wà wù sùmba bingoma mu Angòla, wù ìya nàabì naè lusèngèngè lwà bièndè bitèllu bù àcu oshila bantwu nzùbu, cu shipa bà dishipa, cu buoya biàbò bìuma, ku musòkò nèr ku musòkò, èr cu ya nàabì kuèndè. Ky bualu kàayì, bantwu bà tuìle ndòndò wa Ciyambà naè, « bàobo babundà musòkò wùmwè wà Ciyambà, m’babundà Ciyambà cìonso ; hànu mu musòkò wa ku mudilu, wù à bundà’bo, ky mùdì Ciyambà cìonso cì fika bù àcu wù kànda ». Pà fikìla ciàkàsàtù Kasongo a Cinyama, Ciyambà ca’in cikànda musòkò wa ku mudilu to. Bantwu bà nyiemèna èr cu shìya mu misòkò mutupù, batàngìla mwà Nsanà a Lukùsà lwà Mbùyambà, ku muelellu wà Ka-Lellù, biàbò bitèllu bibuela muisuku, bisòmbèla’mù. Dyà Kasongo wù fika mwà Nsanà, bitèllù byà Ciyambà bìvwà bieyèma èr cu pàtuka’bì, èr cu mu jìnga’bì, èr cu bùtùlabì Kasongo nè lusèngèngè luèndè butubutu. Mukàjièndè Ngaòyì Makùlu cu cìpa’yè naè, hànu pà sombuelà’yè Kasongo ; car bìla’yè Ngòngò Lùtètè.
Ngòngò, wùkàavwa mutàpa Bakwà Kandà, mutàpa Baena Nshìmbà, wù ambìla Katombà naè, c’àvwa bualu naè Baena Kàlàmbaàyì bualu, abàaba bàvwa bàobo mu Bulubà Bunène, Mpàfù Kùmuìmbà muikàla kìluòlò wùabò, eku Ngòngò paèndè, musonga, muikàla kìluòlò wa Bulubà Bunène ku Nsankùlu.
Ngòngò wù konkèla Katombà naè « ùewe ky mfùmu wa Baena Kàlàmbaàyì hanyì ? » Katombà naè, « bualà buànyì ! » Ngòngò naè, « c’huèna muswà cu ikala mfùmu hanyì ? », Katombà naè, « kàdi m’bèngela cinyi ? ». Ngòngò cu taèka’yè Katombà mfùmu. Mpàfù cu shiàla cu umvwangana naè Katombà, cu umusha dìinà dièndè dyà Kabòngò èr cu mu kàmika dyà Katombà.
Ngòngò wù buela mu Ciyambà, bantwu cu mù shiàdila bûngì buàbò. Ngaòyì Makùlu, mu’mu’bìdi, cu amba’yè naè, « bì a kùmbanyi, kù à jikì ! »
Wù ìkila mu njila wa kuèndè, wù fika mwà Katombà, ewu cu mu sànkidila, cu mu dìssha, cu mu nuìsha muèndè mùonso. Ngòngò mu’mu’shìlla cisùmbù cyà bitèllù bì àcu mu lama, mu’mu’ambìla naè, yèeye nàendè lukèngelu wù à mu bìla, Katombà èr cu amba Cienda naè : « c’hù làddi : mushinga wuètù wù a jikì ; né hù enza cinyì ? ; lòmba Ngòngò àr car shikìkà mu nkuasa wa bu-muànàana mu Bakwà Kalonji ».
Cienda naè : « abu s’ky bwà lungònyì’ònyì lù àndamuka mpanga abu ! »
Katombà naè : « Èng ! ky bùobu ebu ! Mèeme s’mvwa Kabòngò, lellù n’di Katombà ; mvwa ngènda-mùshìngà, lellù n’di mfùmu. Ùewe huvwa Baloji, lellù hudi Cienda, maàlabà hudi muànàana. Cibi n’cinyì ? »
Cienda wù ìkìdìla hànu mu dikàsà dyà Kato-mbà ; Ngòngò èr cu itaba’yè. Ky mvità yà Ngòngò Lùtètè ayi, mu Bakwà Kalonji.
Cu tàpulula’yì Bakwà Mukendi : aba lusèngèngè dyà mwàmwa, bakuàbò lusèngèngè dyà mùnu. Bàba bà kèba bu-muànàana, aba bà bù bènga mù àcu lama ndòndò mutwà kùdì Kàzùlukù naè Baena Kabeya Nkòngòlò.
Bàba naè : « Kàzùlukù, wùvwa ci’mu’lebeka wù dya, ci’mu’pà butaèki wù dya, wùvwa acu lama ndòndò bwà bualu kàayì ? » Naè, « lekèlà’ayi bualu bwà ndòndò abu ; Mbuùyì Cisuaka m’mumanà cu kùdi-muna ndòndò ; lungònyì’ ònyì n’lumanà cu andamuka mpanga ; nudi bashiàla naè cipàwù muu-nda mutupù ; pa nswa m’pàopo apa pà tùetu cu dyà nswa. Muàmwa m’mùemù mù kàadi mù àcu dyà cu shìllangana ».
Aba naè : « dìiyi ditùlla n’dìiyi ditùlla : wudi wu dì tùpakana dìdi dì mu kùdimukila. Naè, « tudi bamanyà naè, bukelenga m’bunyènga ba-Hilunga Mbìdì naè lusanzù lwà naè, « bukwà bisàmba bù sela, eku Basangànà ca bà vulu » : « tudi bajiadìka sè, bur Kàzùlukù yèeye mumanyà sè, Bakwà Mukendi ca bà àdì acu icikilla diàmwàmwà dyà Ka-Lellù ta dìishiyà dyà Mbùjimàayi, yèeye mumanyà sè, né bà ìkalà bacìntàmènna hànu mu Kalonji, ba’mù’ uwùla mpampampa, c’à kàllà acu twà ndòndò wa lungònyì’ ònyì lù àndamuka mpa-nga ». Naè, « pa tù à swà cu kùdimuna dìiyì dyà ndòndò, né tù dy kùdìmuìnà’di » ; naè, « ci tùdì ca tuèna dikènga naè Ngòngò mù àcu dy kùdimuina maalu bualà ».
Ngòngò wù sabuka Ka-Lellù, wù pàtuka mu Bakwà Kalonji èr cu pàtukila hànu mu Cindùndù : pankàcì pà Baena Kabangu bà Bakùodìle nèr Bakwà Kàshìllà, munkacì mwà mbuebwe nè mabwa kabùkabù. Bakwà Kalonji èr cu bìlangana’bò bàonso’ mù, batwà munyimà mwà muadyàmvità, Cibangù Luàmùele. Mvità cu lwangana’yì, cu twà’yi muulu, cu twà’yi panshì ! Kasàlà kà mvìtà minène eyi n’kashiàla kà ìmba imba naè :
Mu Cindùndù mwà Buondo wa Nsenda,
mu mpàta wa mabwe hà kanumbì nyeke’nyeke,
mu mpàta wa dìbwà diambùla dibwa nàadì,
mùvwà :
cu epuka ntenda n’cu jìngama ku dibwa kanumbì;
cu awula mùelè n’cu tàpa, cu tàpa hànu pa mbidi;
cu lekelela difùmà n’cu dì ciompa ciompàa;
cu dìpuka ngabu èr cu pànda n’cu pàndila lubilu lukolè, n’cu pàndila ku mìepù;
cu dy shìnda panshì : cu angula lufwù.
Mu Cindùndù cyà njikija balenga,
mù ongòlòkèlà Ngòngò, wù à sabuka Ka-Lellù,
bìmpàlankùnyi naè :
kàbùmbù kà nsangà, Cienda wa Ndàayà,
Kàtàkù Mukùnza nè Mbangù Cibàngulangana miele,
nè Mbûmbu Katengatenga,
nè Ciòshà wa Mpànga nè Mukinkila Bàeya,
bàvwà kapàlàntàntà naè
bilòbò biashila majambu :
Nsàlà Mutuòke nè Mpuoyi wa mùelè,
Lunkànà wa Lunkànà nè Luàbàeya Luvùengà,
Cibangu Luàmùelè nè Cibangu Mpasu,
nè Buzangù Mupanda’mùoyi,
nè bà mu Mbùngà mwà Cikela a Cibangù,
nè bà mwà Kabìmba nè Kadima a Mukendi:
Luàbàeya Makèlà ne Luàbàeya Kanyianà,
mudiàmbalà Kàemba nè cimankìnda Muamba,
bafìlaeja kùdì Ntùmbà Muipìka Mpasu Kàandà.
Kasàlà kakaèna kà taèla bilòbo bìonso to : ca kaèna kà taèla Mukendi Nshìmbà, luaba lwà bu-muànàana, wu fuìla’mù. Ca kaèna kà taèla Mutòmbò Mushidi nè Kabèngèle Dibwa : bàvwà’mu bàonso bàbìdì.
Kasàlà ca kaèna mù àcu taèla muànàana, Cibangù wa Kànguvù : c’àvwa’mù bualu c’àvwa naè bù àcu ikala’mù ; kàbìdì bualu wùcìvwa mutekète. Wùvwa mu’car’eyèma ku Mbanda.
Dyà mwàmwà dyà Ka-Lellù, mùvwà Ngòngò c’àcìyi nè kapyà kakùmbàna, èr cu buela’yè mu Bakwà Mulumba, cu kuàta bantwu, bur wudi wu buoya bà dibuoya ; bakwàbò cu nyiemenà’bò ku Bakwà Nsumpì. Bakuàcìlà’ye èr cu bà ìkija’yè mu njila, cu pueka’yè nàabò pambidi pà Ka-Lellù, cu sabukila ku Bakwà Ndaba, cu sabuka Mbùjimàayi, cu fika’yè mu Bakwà Dìishì, cu tuìlangana’mù naè Mfwamba èr cu sakula’yè nàendè cisalu. Cikùmà cìdì cishiàdìla muandà ewu m’Bakwà Mulumba Kakopo : kakopo kà kapyà !
Ngòngò èr cu ikila mu njila wa Kàbìndà, mutàngìla kuèndè. Bakwà Ndaba musùmbà èr cu mu twà munyimà èr car shiàdila’bò mu Kàbìndà : m’bajikìla’mù. Bà yiukila naè Lùmpungu, Ngòngò cu mu ambìla naè, « kuàka, ku Bakwà Kalonji n’kukolè kàdi paàkù kùdi bantwu bakòba bukùnza, bà mùità mulengèle ».
Lùmpungù naè, « c’hù àmbi kàbìdì, n’di kùokù hàbìdì aha, naè madimbà hà cu ng’imba’bò ».
Cidimu cì à londò eci, Lùmpungù ewu puà ! C’àyi mubìla kùdì muntwu.
Bakwà Kalonji cu jiukila kuulu. Cu mu akana’bò mu Cibombò, mu mpàta wa dìmbelenge, wa dìima, mùdì bisùosà hànu lutendtende, ca mùyi pà cu sokoma.
Kasàlà n’kashiàla kà ìmba :
Mvità hì luilà difùkù dìmwè èr cu cìmuka’yì !
Èr cu jiuka’yì pà ciàcyà, pa kabundu’bundu,
èr cu fikila’yì mu dìmbelenge mu diima,
mu mpàta wa pàtuòkà, pà cu luila lusellà,
pà « tàpa èr cu tàpa, kuàta èr cu ela citupà »,
mù enzèlà’bo : bà sempela bà’twa muàmwa nàka,
bà sempela bà’twa emùemu,
dìiba ca dì ànji cu kànkalala muulu,
Lùmpungu èr cu shìya’yè mudimba panshì,
ciondo cilàlla kuàka nàkà, miombo ekùeku,
diènde dikombo : cikòkà ci’dy’shiàla panshì,
bur cikòkà cikòka mukombokombo.
Ngòngò, Mpànyà nè Lùmpungu bàvwa ba’dy’taèka njila wa bìpìndà. Bìpìndà byà bì pìnda bantwu bur bìdì bì pìnda nyama : èr cu endeshangana’bì lùumù naè, mu Bakwà Kalonji mùdi mukolè bur mu Dibwa. Cu elangana’bì mpatà : eci naè, c’hùena nè cì hù à kuàtà’mu; eci naè, cìoci ca cièna mù àcu bà pangila.
Nùnku ewu, Lùmpungu wù àluka kuèndè, cidimu cì jika, Mpànyà Mùtòmbò ewu puà !, mu Baena Cimànga. Yèeye, wùvwa muvuilà ku Cilundù, mupìcìla mu Bakwà Dìishì, munkaci mwà Bakwànga, mupìcìla mwà Ciaba, mubuelela ku Mukòngo.
Mpànyà cu jiama’yè mu Baena Cimànga. Cikisu bur nyama wa cisuku. Wù ponda bàana mu cinu mu cisalu, cìdì lellù dìina naè : Mupondo.
Bakàjì nè bàana cu làlla’bò mu cisuku cu buoboka. Bakuàbò bàvwa babuelà ku Mukela wa mwà Cienda, ba’car’sokòma mu nyòngòlò, wudi wu pàtukila mwà Ciaba.
Bitèllù byà Mpànyà cu tàta’bì bwà nzala. Bìobi cu bànga diya car kèba bì àcu dyà mu madimi. Dìmwè edi, bìobo cu mù mòna bantwu. Bì bà londa bur mbwa hì londa nsenjì èr cu mòna’bì bantwu bà buela ku Mukela. Mu cikisu ciàbì, bìobi cu tùlla misekeleka, cu yì twa mudilu èr cu fuimisha nàayì bantwu ku Mukela. Bantwu cu fwà miandanda !
Lùumù cu enda’lù lwà bantwu bafuìlà ku Mukela. Mumpellà Cielantenda, wùvwa mu Cilundù èr cu ambula’yè cingoma cyà mukungu. Wù ìmana mu Ciaba, yèeye cu cì èla, mu’cì’ tàngìja kùvwà Mpànyà. Baena dyà Mpànya èr cìmuka’bò, naè, « cìbukà n’cièbè » ; bà nyiemena ku muelellu wà Mbùjimàayi, bà pueka nàendè. Bà fika mu Mìnkelebende cu mòna’bò bantwu bà nyiema mu cìntòntò cile. Bàobo nì bà kòsolola njila bù àcu bà kuàta, èr cu dy èla’bò munkacì mwà mìnkelebende. Cu sùnsuka’bò makàsà, cu imana’bò mukòlò mule nè mùipi, ca bàyi mwù àcu mù pàtuka’bò. Mpànya, wuvwa panyimà paàbò èr cu epuka njila. Cu nyiema’yè èr cu shìya bitèllù mu njila mìnzelenzenze. Bìtèllù byà Bakwà Kalonji èr cu mònangana nàabì.
Baena Mpànyà, bà fuimìshìlà baètù ku Mukela,
bûngi’bò mianda’anda, tu bà tèyìla lukìnda lunène:
tu bà biìkijila mu mpàta, mukàya mìnkelebende,
bà à dy twa’mù, lubilu bur bàvwà bà ìpata ngulungù,
bà à sùnsuka makàsà, bà à vuambuka kavuambù,
bà à kàlamenna’mù, mukòlò mule nè mùipi,
bà à fwa, bângi, bur tulaàjà ku budimbwa.
Mpànyà wù pàtukila mu Bakwà Nsumpì, mutàngila ku Lusambo, èr cu mù jìmija‘yè kàbìdì maanza’anza hà bitèllù. Wù fika mu Baena Konjì èr cu mu tàpa’bò’ mu yèeye mùinà.
Ky : Kônshì wa batàpa Mpànyà,
bàindìla Lùmpungu ku dìashi !
Cidimu cì jika, mvità hì bùdika yà cinàayi, mu Bakwà Kalonji ! Eyìeyi n’yà mushindù mukuàbò. N’yà bà kuàta bantwu naè mùoyi mwù àcu ya nàabò naè mùoyi kule : ku Àngòla. Hì shipa hànu bàvwà bà twa mankànkà, bà kàndamana.
Hìvwa mvità yà Bacioko, bà abùlùkìlà pàsàtù mu Cilundù. Lusèngèngè luangàta njila wa Miabi, lutàngìla ku Baena Mpukà. Lukuàbò lutùngùnùka njila wa mu mpàngà, lubuelà mu Bakwànga, lu’car’pàtùka mu Bakwà Nsumpì. Njila yìbìdì eyi, Bacioko bàvwa ba’yì’londà bwà musangu muibîdi. Bà bà cìmuìna, mu Bakwà Nsumpì, kùdì Cibàllà’ bàllà Mbombo wa Kamana. Ky pà àmba’amba’bò naè, mucioko wa ciàkàbìdì : bà tàpìle.
Lusèngèngè luisàatu lwà mucioko wa ciàkàbìdì lùvwa luangàta njila wumwe naè wa Mpànyà Mùtòmbò : lùumùkila mu Cilundù, lupìcìla kwà Ciaba, lu tùlla mu Mupondo. Hànu bur luludika !
Cu enza’bì : hànu difùkù dyà cisalu, Bacioko aba puà !, naè bingoma : cisalu cì ùwula, bàobo cu kùmina cingoma mu ditùmba. Ky cimbu aci. Mu dinyiema amu ky mùvwà Bacioko bà kuàcila bantwu, bàvwà ca bàyi lubilu. Cu tonda’bì bantwu.
Bacioko bà sòmba èr cu banga’bò didyà malundà naè nsongàkàjì yà mu Mupondo. Wumwe wùetù, èr car jiadikà’ye mùvwà Bacioko bà kùma cingoma. Yèeye èr cu manyisha bantwu. Bantwu èr cu suìka mùoyi muunda, èr cu bìlangana’bò èr cu uwuja cisalu mpampampa. Hànu Bacioko bà bà tàngija bitàkù byà bingoma, bàobo cu bà fiekela bàonso butubutu !
Mu cisalu cyà Mupondo,
mù kàavwà Mpànyà mupondà bàana mu cinu,
Bacioko bà tù sumpìle yiàbò ntàkù yà bingoma,
bù àcu tù cìnnyisha nàayì,
tùetu bamana cu dìmuna;
tùetu cu bà fiekela mu nshìngù,
fyekefyeke, bur nzuòlo;
cu bà kuàta, èr cu bà kuàta bàonso viluvilu,
èr cu kuàta nèr muacìsèngè : munène wùabò.
Bupòle èr cu pingana mu Bakwà Kalonji.
Kàdi mabìka nè male èr cu tùngunuka’hò. Minanga cu bùdika mu ditùnga bidimu bìbìdì bulubulu.
Bantwu cu dilakana. Bà àmba naè, « Cibangù wa Kànguvù, mvità c’àyi wù lwa, mvùla c’àyi wù lòkesha, kàdi cì dì’ye mukàndàmenna mu nkuasa n’cinyì ? » Bì mu tonda, Cibangù pìcì’pìcì nèr mwà Kasùmbì, ku Kànkòlònkònkò kà Kapinga wa Kàcì. Kapinga wuvwa wu làlla mafùku mulongo, pambèlu, ku musùlù wà Muuyì hànyi ku mukùnà wà Katengà. Pà vwà’ye wù àlukila kumbèlu, wùvwa wù londela bantwu maalu hàvwà àcu enzeka hanyì cu enjaibwa.
Cibangu naè, « Kapinga, m’paèshà bukolè bù àcu lòkesha nàabù mvùla ! »
Painàapo, Kapinga muikàla mutwà ku cyà baena mùepu baèndè : Mukendi Mazaèle, luaba lwà buntìtta nè luaba lwà bu-muànàana, Mutòmbò wa Mukendi Nshìmbà. Pa nànku, mù cà tuìlà, bì paèla’yè Cibangù, bàdi bà àmba naè, wù mu kishìla. Bakwà Kalonji paàbò ca bàyà acu dìnga bualà : cì dì’bo bàyà acu nèkesha !
Cibangù wù bìkùkìle mucììkàla hànu nsongàlùmè, naè bukolè bùonso bwà mubidi.
Bu-muànàana manyìshà cu ya’bù kùdì ntìtta Ciunza, wùvwa kàbìdì ntìtta manyìshà, banga’banga nèr bu-muànàana cu fika’bù mu Baena Kalàllà : ku bianza byà Mutòmbò wa Mukendi Nshìmbà.
Luaba Mutòmbò c’àvwa luaba wa bur ba-luaba bàonso to. Wùvwa luaba kùbìdì. Wùvwa mu Kànkò-lònkònkò kà Kapinga wa Kacì. Yèeye nè Mukendi Mazaèle, wuvwa luaba lwà buntìtta lwà bàanya’ màkèlèngà. Wùvwa mu’mù’pàtùka naè mùanzù wà nkùlùkùnjì, naè dìinà dyà bukolè dyà Mushidi, Mazaèle naè mùanzù wà nkòlòkònzò.
Bìvwà bi’mu’sokoluela‘mù, wù idìkìjìle mù àcu bì taèka pànu. Cilaejilu : wù suìkìle bù àcu sòmbela mu Kasanda, pamutù pà cu ya’yè car asa mu Baena Ntalaja : mu kaèndè katentà ; kàdi wù kùdìmuìne dìinà dyà Kasanda èr cu kà ìnyika’yè Cìbàtà, cisalu cyà mu Cìbàtà èr cu cì ìnyika’yè Mushidi.
Miakù « Mushidi » nè « Cìbàtà » hìvwa mìakù mimanyina mu Kànkòlònkònkò.[110]
Wù angàcìla dìinà dyà « Kacì » bù àcu ela Kapinga wa Kacì lumbandì lunène. Kàbìdì wù mù ashìshìle mu Cìbàtà, ku cibelu, èr cu mu pà kàbìdì Ciyàmbà wùendè bù à, Kapinga, cu mu sokoluela’yè maalu hà Bùadì.[111]
Bur mùvwà’ye mumanyà naè, Baena Bàelèjì bàdi, kuàbò, nè bukelenga bwà « cibàsà c’à endi », wù jingìle mù àcu ikala’yè paèndè nè buèndè bwà mùmwè.
Cilaejilu : ku Mupaètà, mu 1904, pankacì pà Baena Kalonji a Mujìnga nè Baena Mpasu, yèeye ku mùsongà wà nzùbu, ntìtta Ciunza wù mù ambìla naè :
« Huvwa mu Cindùndù. Ùewe cu mù mòna tatùebè Mukendi Nshìmbà panshì. Ùewe cu kola mùoyi wù àcu tùngunuka bu-luaba buèndè.
Huvwa mu Cibombò : naè mpùlushì hìbìdì yà bingoma, yì hùvwà muya car lòmba ku Malandi.
Huvwa mu Mupondo : kapàlàntàntà naè Mpànyà Mùtòmbò, kapàlàntàntà kàbìdì naè Bacioko.
Dìiba dìonso dì tùvwà tu kànda bupòle, tuvwa nàebè : painè apo, paèbè, c’hùyi muadiàmvità, c’hùyi cilòbo, hànu naè, hudi mùana wa luaba hanyì luaba mùinà.
Pa bìonso ebi, hu dyà-dya bu-muànàana, nèr mùanaè-bè kàbìdì né àr bù dya paèndè.
Kàdi, dièbè dyà bu-muànàana n’dinganyì ?
Nèr, wùebè ntìtta in nganyì, wu hùdì, ùewe, hu tùllùkila pa makàaya ? »
Mutòmbò Kacì èr cu andamuna naè:
« Mèeme n’di Mutòmbò Kacì.
N’di mukàmbà wà ngovya.
N’di mbowà wa lusèngu lùmwè.
C’Ìenà nè luaba bualà.
Kaànyì kalhàlà n’Dibwa wùetù. »
Wù kùdimuka, wù tàngila Mukendi Mazaèle, yèeye èr cu mu konka naè, « dièbè dyà buntìtta dìdì mù àcu ikala bìshi ? »
Mazaèle naè :
Mèeme n’di musuàswà wà luna,
wù dya-dyà bipàndà wù àtula :
hu a punga hànu bipàndà bì à vula !
Mu cilubà ciàbò cikùlùkùlù eci, cì vwà’bo bà fuìla n’cinyì ?
Mutòmbò Kacì wùvwa muena naè, « buànyì ebu, ca buèna bù kòpoka Baena Kalàllà mu dibòko ; bùdi bù jiama’mù ».
Mazaèla wùvwa muena naè, « bukelenga bù ìkala hànu bwà mushìya wa mushìya, bwà kàfuifwi fuìkìdìkì ».
Bà pangìlàngàna ku mèiyi naè Mazaèle, misangù hìsàtù. Mutòmbò Kacì èr cu konka’yè Ngàoyi Mùana, Nkàndamanà, naè, « bùdì Mazaèla wù àmba abu, hudi paèbè mu’bù’umvwà bìshi ? »
Ngàoyi Mùana naè, « kàdì bùinà àbu m’bù àcu qu jiotuela bìshi ? » Mùtòmbò Kacì wù fìcka muunda, wù cìpa naè, « mùanaàbò nàe mùntwù ky mùntwù mùinà », èr cu amba’yè Mazaèla naè, « kuènù, c’hùena ntìtta nkàyàebè to; nùdi ntìtta cyakàa ». Wù àmbula mèiswu, wù hà pa Cienda, yèeye naè, « dièbè dyà buntìtta dìdì bìshi ? » Cienda, wuvwa c’àyi muabà buntìtta, èr cu papuka’yè ! Yèeye naè, « mèeme n’di kalùme muabi : kà bù dìllà, ca bùyi buaba !». Mutòmbò Kacì èr cu mu tùllukila’yè pa makàaya ; Cienda èr car mu fikisha ku kazùbù kùvwà Ciyàmbà wa Kacì, muàna wa Mutòmbò Kacì mushi-kika pa cizaba kùdì Kapinga wa Kacì.
Bakwà Mukendi tòko’tòkùo : wuò !
Cikàlà cu bènga’yè mù àcu mu akidila.
Ky :
« Mukalenga, tù mu tùllà penyì ?
Naè, hànu mwà Cìkalà.
Mwà Cìkalà m’mùtupù ! »
Bualu cu enza’bù bur mukùji mutùlla ta mùana mufingula. Bantwu cu tàpulukangana’bò.
Mùvwà Bakwà Mukendi nè Bakùodìle babènga buntìttà bwà Cienda, babènga nèr Mutòmbò Kacì, ky Kabeya Kàana wa Baena Cisuaka, wuvwa Baena Kàemba bapalà bu-luaba, cu pànga’yè naè, « dìiba edi ky dì àcu bù petela ku mvità, ky dìibà dyà cu bù nyènga Mutòmbò Kacì ».
Bakwà Mbàiya a Wodyà èr cu twà’bo ku cyà Kabeya Kàana. Mvità cu jiuka’yì. Hì mu kolela, Mutòmbò Kacì cu bìla’yè Cienda. Cienda èr cu cìmuna Kabeya Kàana, èr cu cìmuna nèr Bakwà Mbàiya a Wodyà.
Kàdi bu-muànàanà bwà Mutòmbò Kacì cu shiàla’bù paàbù bù tènkakana tènkàtènkà.
Muntwu musùma kùdì nyòka, wùdi wù à cìnna mutù wà nyòka èr cu cìnna’yè nèr mukìlà wà mùsodì !
Dìmwè difùku edi, Mutòmbò Kacì cu umvwa’yè naè, bulà bwà Dibwa bùdi bantwu tèntè basungùlùke bapìte bà mu buèndè bulà. Yèeye naè, bushìwà, Dibwa awu wùkàadi wù kèba mù àcu angata bukelenga. Cu mu bìkidisha’yè muèndè naè, m’bwà nzuòlo wa bakìshi. Dibwa cu ya car itaba’mù nkàyà-endè. Hànu wù fika mu bulà bwà Mutòmbò Kacì, ewu èr cu tùma’yè bantwu mwà Dibwa. Bà àlukila èr cu mu ambila’bò naè, « mwàmwa m’mushiàla hànu makàla ». Mùomu amu ky mùdì, lellù, mu Màkalà, mu Cìbàtà. Bur mùvwà baena bulà bwà Dibwa hànu Baena Ntanda, mu ci-bûngì ciàbò, kasàlà kàdi kà ìmba naè :
Mu Cìbàtà,
mù yìllà car bàtama muena Ntanda »
Bulelè pankacì pà Mutòmbò Kacì naè Kabèngèlà Dibwa èr cu ela’bù mutanta. Er cu shiala’bù bulongolongo. Paàbò, bàvwa mukùlù naè muakùnyà. Cì vwà’bo bàvwa bashìllàngàna mpàla nè mukici. Mutòmbò Kacì wùvwa wa citùmpàmpà, mufìcka fìtùtuù, bur mùkundà. Dibwa wùvwa nkòlò-kòsò, mutàmùka dikòbà, bur mùkàlangà. Pa kaaba aka, Dibwa wùvwa wù àmba naè, mukùluèndè wùvwa wa mùtùala. Wùvwa wù mu bììkila hànu naè, « Mutòmbò a mààwù ».
Mutòmbo Kàcì cu dìmuka’yè Dibwa.
Ewu paèndè èr cu mu dìmuka paèndè ; èr cu shiàla’yè c’àyi mwù àcu pwà bualu ebu mùoyi. Cu ikala’bò, bàobo, bà yiukila, ca kùyi wudi wu tàngila mukuàbò mùiswu. Mutòmbò Kacì cu fika’yè nèr cu dikùpula ku mùoyi, lungènyì luèndè lwà sè, Dibwa ky kaèndè kalhàlà : lungènyì luèndè lwà sè, pà à fwà’ye, Dibwa ky wuvwa acu mu pingana mu nkuasa. Cu pàngadika’yè mù àcu shìya nkuasa kùdì wumwe wa ku bàanà baèndè yeeye.
Wù swa cu kamba mankàmbà haèndè hà bu-muànàana, èr cu peta’yè lungènyì lù àcu kuàta Bakwà Mulumba. Yeeye naè, « Bakwà Kalonji ca bà sèdi-anganyì kàbìdì naè Bakwà Mulumba ». Wùvwa wù cinka naè, panyimà pà bicyà maikùmi hàbìdì, malelè hàoho makèppa munkacì mwà Bakwà Kalonji nè Bakwà Mulumba, mvità hìvwa mù àcu enzeka. Kàdi, hànu wù tùlla dìiyi, mukenji ewu wà naè, Katombà mu Kàlàmbaàyì, mumanè cu kuàta Baena Nshìmbà, Baena Nòmba, Balubà bà Shankàdi, Baena Mpiànà, Baena Kaseki, Baena Manda, nè citùpà cyà Basonge, wùvwa muminyìna Bakwà Mulumba matè.
Mutòmbò Kacì naè, « awu, yèeye, mudyà nàetù mutumba, wùdi wù tù èla mvità ; tù car mu akànà c’àyi muanjì cu mòna mìsongà yà nzùbù yà Bakwà Mulumba ». Cu taèka’yè Cienda mu njila, ku mutù kwà lusèngèngè lwà Bakwà Kalonji. Eku, Katombà paèndè mutùma Kasanjì naè Baena Nshìmbà. Mvità cu ambulangana’yì. Cì kola cyà Cienda, yèeye èr cu cìmuna Kasanjì.
Bakwà Mulumba cu sànka’bò èr cu eyemena’bò kwà Mutòmbò Kacì.
Lumpungu, kù vwà’ye, ku Kàbìndà, cu jiadika’yè naè, bù àcu kuàcisha Katombà bùowa, bìvwa bilenga bù àcu petela Mutòmbò Kacì ku bianza. Yeeye naè, « ku n’dì mwù àcu mu petela kùdi hànu ku budìmù ; ku bulundà m’bikolè ; ku mvità m’bikolè kàbìdì bitàmbe ». Yeeye cu ambila Baena Bàelèjì naè, yeeye ky Nkìmbwà wa Kàsàayì. Naè, Mutòmbò Kacì m’muntwu wùendè.
Wù ùmvwa bualu abu nùnku, Mutòmbò wa Nshìmbà èr cu dila’yè, bisònji bì’puekela muunda. Er cu amba’yè Ciyàmbà wùendè naè, àr mu sùngìlà ku bualu abu.
Lumpungu, musòmba kuèndè ku Kàbìndà kule, m’mumòna hànu mukàjì mutuòke ewu wù’buela mu lubànzà, nkàyàendè, c’àyi ditempu, naè bantwu bàbìdì, bàvwà bà mu laeja njila. Lùmpungu èr cu mu pà bì àcu dyà’ye nè kaaba kà àcu làlla’yè. Bù cya, mukalenga mukàjì tatà’tataà ! Mujìmìna. Cu mu kèba’yè èr cu pangila.
Bà ùmvwa lùumù lwà bualu, Baena Bàelèjì cu fiekela’bò Lùmpungu èr cu mu owa’bò.
Mu Cìbàtà, bantwu cu shiàla’bò, bà ìmba naè :
« Tùmbu’tùmbu ! hànu bur Mutòmbò Kacì :
c’à làmbulu Mpànyà, c’à làmbulu Lùmpungu,
nànsha Ngòngò, nànsha mulopò Kasongo ».
Bà à qu ela kadiòmbò, hu a bòmba.
Kadiòmbò kà elèlè Bakwà Mukendi Cienda èr cu mu ela nèr yèeye muànàana, kà enzèle bur dìeba di’mu’twà mu dikàsà. Cienda wù shietuka èr cu ya’yè ku Lusambo, cu ya car sòmba’kù. Mutòmbò Kacì wu a shiàdi nkàyàendè ewu, èr cu kàlamina’yè mu Cìbàtà : c’àyi mù àcu diata ku Bakwà Mukendi nànsha ku Bakùodìle, kù vwà’bo bà ìmba :
« Katendè cyong cyong cyong,
katendè wa bà-kalaàjà ;
Mutòmbò wa Nshìmbà
wùkàadi wù ènda,nkàyàendè :
c’àyi bakuèndè !»
Panyimà pà bidimu muanda mutekète, Mutò-mbò Kacì èr cu shìyangana’yè naè pànu, mu 1911. Mùvwà Ntìtta c’àyi’pò, ca’in ku pàtùka muànàana manyìshà to.
Bu-muànàana cu ya’bù kùdì mùanaèndè muisatu, ntùnga mùlòngò wa kwà mùadi wùendè : Kabèngèlè Lutòngà.
Lutòngà ca’im mutùngùnùka mu dikàsà dyà tatùendè to. Wù muèna naè, njila wuvwa tatùendè mulondà wùvwa wa bùinà bwà cimfùla’mfùla. Yèeye, cu twà’ye ku cyà Bakwà Mukendi nè Bakùo-dìle : cu itaba’yè naè, Cimànga Mìnkòkà wa Mukendi Mazaèle ky wuvwa Ntìtta lwà bàanya màkèlèngà. Mbùngà cu asa’yè mu Mupàfù, pankacì pà Mpasu nèr Baena Mbuùyì.
Dibwa èr cu alabuka. Naè, mùana ewu wù a umvwàngànyì naè abàaba, bàvwà balòmba wuànyì mutwù, nànku m’mu’m’pongòlòkèla, m’mu’m’ pàngìla lufwù ! Ky di’mu’fùnda’yè adi kùdì Baena Bàelèjì. Wù mu fùndila buàbwa, wù panga, yèeye èr cu mu fùndila ebùebu.
Baena Bàelèjì èr cu tùma’bò Lutòngà ku matongo kule, mu 1914. Lutòngà cu kù làlla’yè bidimu maikùmi hàsàtù nè bìsambòmbò bulu’bulu. Wù pingana mu bu-grand chef, mu 1951, yèeye cu ela’yè màeji naè, wùvwa muànàana èr cu itaba’yè buntìtta bwà Baena Mbuùyì, bwà Ntìtta Cishìmbì, mùikùlu a Ntìtta Cimànga Mìnkòka.
KAYOWÀBÀLÀ
Cintu, ci hù cà fùkìlà, cìdi mù àcu ikala, ku bìanza bièbè, cilengulengu cyà lellù bùlùndù muulu, maàlabà bùlùndù panshì.
« Bukalenga » n’cinyì ?
Nànshi bàobo bà bù bììkila naè « shièfèdi » ewu wùdi hànu mùaku muzèmbè, muiya nàawù kùdì bazèmbè hanyì mushìya kùdì bazèmbè baena Bàelèjì.
Bukalenga[112] m’bukelenga bù à mwù àcu kala angana, bukàmika nzùbu wumwe èpelè, naè, yeeye ewu ky muledi wa Nkìmbwà[113] wudi Shàntàndà [114] mwù àcu shikika mu nkuasa wa bukelenge. Baena Bellèjì ècu dìiyi kàbìdì naè, « wù a qù tombokela wùonso awu, né tù mu kuàtà èr cu mu tùma ku matongo kule ».
Pa nànku awu, bà kuàcìle bàonsò bà fùndìlà’bo kùdì Dibwa naè, m’bantòmbòjì : Ntìtta Cimànga Mìnkòka, Ngàoyi mùana Kalonji a Kàinyà, Mùadìamvità Kalonji a Nyènga nè mùana wa Cìabìkùkà fùndulula n’cu fùllulula ; cu fùllulula n’cu fùkulula ; cu fùkulula n’cu fùka cyà kàbìdì buena kala ta cu fùkakaja buena lellù.
Dìiyì dyà pànu edi, Bakwà Kalonji ca baèna mwù àcu dì kòpoka.
Lutòngà wù fuìla, mu 1975, c’àyi mumanyà naè, wù a mu pingana mu nkuasa n’nganyì. C’àvwa nè muànàana manyìshà, bualu c’àvwa muànàana, mèe chef. Mbùlàmàtadì c’àvwa mutaèka ewu wùvwa acu ikala chef manyìshà.
Mu lukutukutu lushìya kùdì Baena Bàelèjì, mù pàtùkìla bualu bukuàbò bunène bupia’bùpyà bwà naè, kààntù in kantu ku bianza.
Ky bamfùmù bà misòkò nè ba-ciaba èr cu sòmbela’ bò mu bimenga byà Kìnshasà nè Mbùji Màayi mù àcu abila’mù bukelenga, mu mbessa yà Mbùlàmàtadì. Bu-luaba bufwà. Bumfùmu bùonso buandàmùka bwà kashidi. Mu dìikù dìodi dìmwè, bà fuìla bukelenga bwà ditùnga, bur buàbò nkàyaàbò : bantwu baenzà bur mpika hìdì ca hìyi nè dìiyì dì àcu ela’mù. Eku, mu musòkò nèr musòkò, bukelenga bwà shiabàntwù wa baena mbongò bupìta bwà mfùmu wa musòkò.
Lukutukutu lù pìta bûngi, baena lùntùngàkàjì èr cu shipaesha’bò Bukalenga bwa Bakwà Kalonji èr cu mù taèka’bò bifùndu bìtàanu.
Mùoyi wuàbò wùvwa wù àcu peta nkuasa yà bilùolo mivulè mu Mbùngà wa ditùnga, ku Kìnshasà. Wùvwa kàbìdì wà naè, mu di’bì’tentuvuila dyà mankàmbà hà Mbùlàmàtadì, bifùndù byà Bakwà Kalonji bì à petà mitunda bûngi bù dì’bi mwù àcu enza nàayì mudi-mwu wà muikàla mumuènèka.
Mpùku hì à ya, ngènyi hì à vwa!
Bukalenga bù fwa, bantwu èr cu banga di’bù’ jinga’bò. Naè, bà bù fùllùlùlà. Kàdi bàonso ca bàyi nè lungènyì lùmwè lù àcu bù fùllulula nàalù to.
Ky aba naè, hànu mùvwà baena Bàelèjì ba’bu’asà ky mùdì’bu mwù àcu fùluluka.[115]
Cìdì cì sangà bafùllululu bàonso pàmwè n’cyà naè, « cìmènnù cì ìkadiibwà ». Naè, « mitunda, hìdì hì buela mu buàsà nè hìdì hì mù pàtuka, hìdi naè bù àcu manyaibwa ». Naè, « ntùckà yiàyì nè kapàtùkìlà kaàyì bìdi nèbwù àcu manyaibwa ». Cìmènnù n’cyà naè, «cìdì cì ènjaibwà’mu n’cìdì bantwu, balùme nè bakàjì, baswà nè ba’cì’shikuìla mitwù »; m’bwà naè, «cìdì cì kàndaibwà’mu n’cìdì bantwu, balùme nè bakàjì, babènga nè ba’cì’kùpìla mitwù ». Naè, bulàllu bubì n’tulù tubì. Naè, mulàddi bibì m’muluòtakanyi bibì. Awu nànku awu m’mùoyi mupunga. Kàdi, ku mpàlà kwà lukonko lwà naè, « cìmènnù n’cyà luzànjì kàayì ? », bantwu bàdi bà tàpulukaangaena pàsàtù :
- Cisùmbu cyà kumpàla n’cyà baena lùntùngàkàjì : bàobo m’baswà naè, bukelenga bù ìkalà bwà cìatà cyà baena kantu ku bianza : bwà « kù à bùlakana aku, ky kù à yà ku mutù », bwà « mushìya wa mushìya wà bidimu bibala ku minu yà cianza », mù dì’bi mu matongo hàonso; nangànangà mùdì kàbìdì Bakwà Kalonji bàkàadi ca bàcìyi wu c’àyi mashì hà Hilunga Mbìdì.
- Cisùmbù ciibîdi n’cyà baena bùntwùlùjì : bàdi bà jinga mù àcu alukila ku cìmènnù cyà bukelenga bwà cìata buasa kùdì Kasongo Kàdìmbi : bà àmba naè, tùetu tù enza maalu mù ènza’enzà bantwu bàonso, ca tù àcu manyaibwa nè cu mòna mùsà lùkàsà pànùapa to. Naè, tùetu mu dikàsà dyà baètù bankambwà, dìiba adi bantwu né bà tù awùkìlà mù àcu mòna mu tù ènza’enzà, tùetu cu mòna mù àcu tancila’mù. Maeji haàbò hàdi kàbìdì hà naè, bantwu bà sómbà buena muntwu ; naè, matàndù hà buena muntwu, hàdì kumùoyi kuenda, ca hàyi hà kùdimuku mvità. Naè, pa nànku, cikòngo cinène bur cyà Bakùodìle hanyì cinène bur cyà Bakwà Mukendi cu dy sènsakajangana cuàcì n’cu dìlla mbùji wa cikòngo pàmwè nè cu sèlangana’cì, mù à malelà cu vulangana’mù : pàtupù, cìdi cì ya citùngùnùka mu njila wù àcar fika hànu buludì ku ditàpulukangana’cì.
- Cisùmbu ciisàatu n’cyà baena lunkambwàkùkù [116]; n’cyà naè, pamutù pà muànàana cu ikala’yè « chef », m’bîmpè àr ìkalà « nkìmbwà », bur wa Baena Bàelèjì : mfùmu wa bukalenga bwà kashìmi kaasa mu dìiku, bwà kakùlùkàjì.
Baena eci cisùmbu ky bàdì bapìta cu kàsakana-angana. Bàdi bà fùnda mikàndà bù àcu enzeja bintu hànu nànku awu. Bàdi bà kambwakula ntùckà wa Kalonji Milabì, bà bànda nàendè bà car pàtuka nèr kùdì mulopò Hilunga a Mbìdì, bù àcu amba naè, Kalonji wùvwa nè mashi hà bukelenga mu mijilu. Naè, Bakwà Kalonji bàonso a baònsò m’bàanà bà Kalonji Milabì. Naè, bàdì’mu nè bukalenga lellù m’bà mbangilu wùabù, basùngula kùdì Baena Kanyòka, eku, naè, Bakwà Kalonji ca baèna ntanda wa Baena Kanyòka ! Naè, pà nànku awu, bukalenga m’bwà cibàsà c’aèndi, m’bwà c’à shintumuku katentà. Naè, bûngì bwà bàdì nàabù nè bûngì bwà bàdì ca bàyi nàabù ca bièna bualu bù àcu ela mu cialu.
Cilaejilu : ngàwùlà [117] wùdi wù àmba naè, mùdì muambà Mbùlàmàtadì ky mùomu, eku, ngàwùlà mukuàbù [118] wù àmba paèndè naè, mùdì ba-mùmpellà baambà ky mù dì’bi.
M’ba’dy’elà bàonso mu kaantu kaluka, bapwà mùoyi sè, dìsòlò dielela Baena Bàelèjì dìvwa di’bà’longoluela, kàbìdì naè, baena lùfìckìayi [119] bà ku Mputù m’bajiadìka mpindi ewu naè, maalu hàvwà ma’bà’londela’londela, pa Bùfìcka, ca hàvwa malelèlè to.
Nànsha bìobi bìshi, nkambwàkùlà, bur yìoyi eyi, m’mimanyà naè, pà dì’bo bà àmba naè, « hù a lela, c’hù ìmanshi, nànsha kàoko kà mutwù mpandu », m’buena cu amba, mu kapàlàntàntà, naè, « mùana wùonso, nànsha yèeye munène mule, nànsha yèeye munaema, nànsha yèeye wù à bà kuckuila, bu-mùntwù buèndè n’cu vùluka wùendè ntùckà, nànsha kuèndè ku bùinà kùoku kushiàla bipuopo nè mpika ».
Pa nànku awu, cu diatakaja diata’diata ntùckà yà bantwu nè cu dy taèka mu kaantu kaluka kà ntùckà wumwe èpelè, n’cu dy paepejangana, ca’in cu dy naemekangana to. Mùoyi pànu n’kanemmu : mpàndà wù à naema butà, butà bù à naema mpàndà.
Bàdi bà àmba naè, yèeye mushìya mu difù, Hilunga Mbìdì wù lumbìla Mbidi Kiluwè : tatùendè, wu vwa’yè c’àr manyi mpàla, c’àr manyi dipembu.
Cu fùllulula bukwà Kalonji ca’in cu aluka ciànyìmà a nyìma to, n’cu asulula luendu.
Kàdi, lùinà luendu elu n’lù àcu asa batàngila nàalù njila kàayì ? Elu ky lukonko lwà mbedi a mbèdì, lù àcu taèka mu cialu. Kàdi lùolo lùinà lukonko elu n’lù àcu ela nkòlòkònzò, n’lù àcu ela nkùlùkùnjì hanyì n’lù àcu ela bajindu ? Pàeshì n’lù àcu elangana ciela’èlà ?
MUCIBI
Kayiuyì n’cìata tu luka : tu a taèka ka-bukùlù mu buciàmà, mu bule tu a taèka buena lellù.
Mùvwà kayiuyì ca kàyi mucìbì makèlèlè, ky mùdì’ko ca kàyi naè mucìbì lellù.
Mucìbì wà kayiuyì ky ndekellu wa pànù.
Kàdì cidya cìonso ciela cìdi cì twa èr cu twà’ci hànu mu masangu hà njila cyakàa. Lukonko lùdì mu disangu nè mu disangu n’lwà sè, kù àcu bàndila n’kùepì, kù àcu puekela n’kùepì.
Mu disangu dyà lellù, kayiuyì kà Bakwà Kalonji kàdi kà laeja miandà minène hìbìdì :
- Bakwà Kalonji n’cisàmba cìdì naè kàondò mu mùoyi wà mukwà kalonji,
- bukwà kalonji m’buashila dikèba mùsà pànu, m’bukàmika ka-bukùlù kà bulubà bù àcu kà tancisha.
1. Bakwà Kalonji n’cisàmba
Mikàmbà hìbìdì, hìdì mikuàta cisàmba cyà Bakwà Kalonji, hìdi Mbùngà wùacì nè bilòbò biàcì.
Mbùngà nè ba-mènà banya-màkèlèngà ky bìdì bisènsàkàja bikòngo, bisensàkàja bifùndu, bisensàkàja mèiku, bisensàkàja misòkò, bisensàkàja mbànzà, bishikìka bantwu panshì, basòmba ku macì talalàa, wa tààwù, wa mààwù, muunda mwà mikàlù hànu yìoyi hìmwè èpelè.
Bukwà kalonji m’budiànjìdìla’mù mukwà kalonji.
Bilòbo ky bìdì, dìibà dyà mvità yìonso miela Kalonji, bibìlàngàna, byà ku mutù nè kunshì kwà ditùnga, bi’car’akàma mvità hànu ku mikàlu, hànu bur muntwu wumwe : mu Cindùndù, mu Cibombò, mu Mìnkelebende, mu Mupondo, mu Kasengulu.
Kacya bààsa bukwà kalonji, dìiyi dìdi hànu dìmwè sè, mvità yìoyi mikuàta musòkò wùmwè m’mikuàta ditùnga dìonso ; naè, ku mvità muntwu c’à acu shiàla bualà.
Kàdi mùdì mvità mi’bà’èlaela hànu kùdì bantwu bà kule-kùle, – Ngòngò, Lùmpungu, Mpànyà, Bacioko -, Bakwà Kalonji bàdi bà dy sàmba naè, « bà à qu fìnga bantwu, ca bà qu fìngi nsonà ». Bantwu, bàdì ba’bà’jìnga, bàdi bur wùabò ngabu musumba baluishì.
Bakwà Kalonji n’cisàmbà cìdì, eku, cì dy sàmba, eku, cì samba, cì sambuka mikàlu yà Dìolo, cì car asa ku matongo, bilondèle ku mùakù wà naè, « nànsha bì à mana mikùnà, m’bintu byà Hilunga Mbìdì ». N’cisàmbà cìdì, eku, cì jinga muvulu, cì àkidila baikadi mu Dìolo nè bajikidi’mù, cì bà shikika nèr mu nkuasa yà bukelenga, eku, cì òbokela mubodì mu bisalu bìonso : n’cisàmbà cyà bangèndà-mùshìngà nè bansenda wa bìamù nè ba-cidimà’ciela’mayiebà.
N’cisàmbà cìdì, muisalu’nè’muisalu mujiika mbwa wa bisùusu, mu cifìngù cyà naè, « hu a taèka cianza hànu pa’kaèbè’pa’kaèbè ; kantu kà bàendè n’kantu màambu ». N’cisàmbà cìvwà cì sambidila, buena Mushidi Mulèllè, naè, « pa bulaba pà ènjaibwà hànu mùdì muenjaibwa mu Diulu » ; n’cì kàadì’bo bà sambidisha naè, « bi Hùdì Muswà bì ènzeqà pa buloba bur mùdì’bi bienzèqa mu Diulu ». N’cisàmbà cìvwà, luaba wù naemeka mamùendè wa bukelenga, c’àyi mwù àcu amba naè, yièndè mpèmbè m’bipèmbèpèmbè bwà naè, ca bà àvù acu amba naè, yièndè paèndè mpèmbè m’bipèmbèpèmbè pààbì. N’cì kàadì, lellù, bukelenga nè mushinga bitaèka njila wùmwe ; mikaèku ky musekelelu, tubìkù n’tù àcu tonuenangana mèiswu.
N’cisàmbà cìvwà mângi hà àwuila bantwu mikenji, – citaèmà, ntàanu, bùbìdì -, n’cìvwà tèntà naè nkòlòkònzò yà kànkòlònkònkò, hìvwà cu jiika hànu muinshà-musùlù bù àcu yì sokoka bijimba ; n’cìdì, lellù, bàana mu njila minzelenzenze. N’cisàmbà cìvwà, cu ikisha munshì mwà mucì wà ku kàalà kwà njila, cu ambula mèiswu èr cu mòna, pa ditàmbà, dibùkì dyà biàkudyà bidyà bishììla baikishidi njila’bule. N’cisàmbà cìvwà, didyà bà’dììla pambèlu, dinwà bà’nuìna pambèlu : bapìcì bà njila, bà bà àpukijila’bì.
Ku luìdì, ca’in kùdì mù àcu sungulujila mukwà kalonji, yèeye munkàcì mwà bantwu nàendè ; hànu yèeye mu’dy’taèja. Ku muakulu, kùdi bàdì bà àkula bukwà kalonji pààbò ca bàyi bakwà kalonji, kùdi bakwà kalonji bàdì ca bàyi bà àkula bukwà kalonji. Cu akula bukwà kalonji kùdi nangànangà cu epukila nkèkèmè mijìwùka, ku miàkù bur : muisuku, muitu, muisalu, mùisu, ng’a kòso, hu a tùutù, wù a bòzo, nù a kolò, tu a kùonò mu lùuvù ; n’cu taèka « ng’y » mùmwè naè « nj » : « ng’yèeye », mùmwè naè « njèeye », « ng’yà-ya » mùmwè naè « njà-ya » ; n’cu londakaja, naè « i », nkèkèmè wa « sh » ta wa « j », mu cìnkòndò, mu mìakù bur : cu oshila, cu enjila, cu oshisha, cu enjija, … Muakulu ca’im mukàmbà munènè wà bukwà kalonji to, ca’im mu’bà’bàmbika ku bukolè to, ca wuèna mwù àcu bà tàpulula to.
Kàdi, nànsha mùana wa mukwà kalonji yèeye c’àyi wù ùmvwa kàondò muundà kà mu imbila naè, m’mukwà kalonji, bakuèndè bà bisàmba bikuàbò, bàdì’ye wù lumbila, bàdi bà mu imba bàobo kàoko kàondò aka bù àcu mu umvuija sè, wùdi mukwà kalonji, mucìnnyina bûngi, mù àmbìlà’bo naè, mvùla wù laejìla kalùme kuàbò. Atu n’tùanà twà maalu.
Bualu bunène bùdi naè, kacya baena bàelèjì bà à shipa Mbùngà, kacya bà à ùmusha ba-mènà mu nkuasa yà bukelenga, kacya bà à dy taèka naè, bàobo èpelè ky bilòbò bì àcu bà kànda, Bakwà Kalonji bàdi nè disuuyangana munkàcì muàbò, bàdi bur majinda matangalaja hàdì hà kèba njila wùvwa’hò hà londa.
Misangu yìonsò hìdì Bakwà Kalonji bajiukìlà-angàna kuulu bù àcu fuìlakana bukelenga, bàdi ba’bù’fuìlàkàna hànu naè mùoyi wà naè, wu a bù dya awu, àr bù dyà hànu bùonso buàbù : kacya, muntwu nànsha wumwe ca’im mupàtùka’mù naè bujembu ; kacya muntwu ca’im muelà dìiyi dì àcu bù pasula, cu bù àngata luseke èr cu lekela lukuàbò, cu angata cifùndu èr cu lekela bikuàbò, to.
Ku bàobo aba, kùdi aba bàdì batwà ku ciàtà cyà buena lellù ; kùdi aba bàdì batwà ku ciàtà cyà ka-bukùlù.
Ciàtà cyà ka-bukùlù cìvwa naè, « buntìtta mu bûngi, bu-muànàana mu bubalà, mwù à, bukelenga, cu shìila’bu cùocò bantwu mpùngà wù acu kùmpila’bò lubòko ». Ba-mùata banène bà yillà car lèpa ku matongo, bânga èr cu ya car fuìla’kò bù àcu kànda ciàtà eci : Mukèba Muludiki, Kalonji a Nyènga, Cimànga Ntìtta Mìnkòka, Kalonji a Kàinyà, Ciunza a Cibangù, Kabeya Ndonda, …
Ciàtà cyà buena lellù cìdi cyà naè, « cyà bângi ky ciena bukelenga ; naè, kù à bùlakana, mu masungula-angana, aku ky kù àyà ku mutù ».
Eku, Mbùlàmàtadì paèndè mutaèkèla paèndè pàdì’ye mutaèkèla : eku, wù twa ciala ku mikàndà yì àcu jiadika nàayì « bukalenga » mu nkuasa, eku wù jemba bulaba, wù bù jembakaja : wù kòpola « Bukalenga » misòkò hìdì hì sela, hì àlabala, hì àndamuka yà buena lellù, eku muelà dìiyi naè, misòkò yà ka-bukùlù hìdi hànu nè bukelenga buàyì bwà ka-bukùlù.
2. Mùsà wù àcu kèba
Mùsà wù àcu kèba naè mèiswu ècu sonsa naè makàsà, wùdi pàbìdì, bwà Bakwà Kalonji.
Kùdi mùsà wà Mbungà nè mùsà wà ba-Mwa-bilòbo.
2.1 Mbungà
Pànu, dìiyi n’dishìya’pù sè, « bàdì nè ciàbò cifùfù ky bàdì nè diàbò ditùnga ».
Cu amba nànku n’cu amba naè, « bàtaminà’ayi maalu »,
naè, ca nù shiàdi nu ela muanu wà naè :
Mbungà a Kalonji : dikàsà dibì, kabidi bulenga !
Kabidi bulenga : bwà bubanji muunda nè bwà mutumba nèr Mbùji Maayi.
Dikàsà dibì : bwà lumàmàmàmà hanyì di’dy’àkuilavi.
Mutumba nae Mbùji Maayi wùdi wù sàka Mbùji Maayi ku di’dy’ìcikiila mu Kabwe, mutàngìla mu Cipuka. Eku Mbùlàmàtadì naè, mu Cilèngè mùdi bantwu bângi : naè, cì a pàtuku mu Mbungà ; naè mu Kabwe mùdi pàmwè nèr Mbùji Màayi : naè, mù a pàtuku mu Mbungà ; naè, mu Lukàlabà mù kàadi pa cu uwula bantwu tèntà : naè, mù kàadi acu pàtuka pààmù mu Mbungà.
Baena mbongò pààbò naè hìdi cutuàla ku Luàmùelè tùonè ku Baena Kamuàlà ; cu angacila kwà Kabìmba tùonè kwà Cimpuma : bìonso ebi bìdi bì pàtuka mu Mbungà.
Naè :
« Mùonso a muònsò emu,
ky mùdì cu tùùla cilùnda ècu angula mbongò,
cu twà cikàsu panshì ècu yì ùwuja cisakà,
cu ina kasengulu ècu yì senga sengasenga,
cu taayisha lubuebwe ècu yì buoya cyakàa ! »
Baena nshimettù pààbò naè, m’muambuìla hànu mu Cilèngè tùonè mu Cibombò : naè, ebi kàbìdì bìdi bì pàtuka mu Mbungà.
Kàdi Baena Kalenda aba ?
Nàanè : amu ky mù àcu ashila cimenga cyà baumbulu bà nshimettù nè baumbulu bà mbongò. Naè, cimenga n’ciakàne cu cì àshila pàmwè nèr maayi hà Muuyì, Nsalakanyì, Dilenda, Katobò, Muonzò, Lukùdi, Nsengàsèngà, Kà-milangala, Nsangà, …
Mmùmwè naè, muomu emu ca muèna mù àcu shiàla mu Mbungà kàbìdì to.
Kàdi Mbungà muinè wùdi wù shiàdila penyì ?
Nàanè : wùdi wù jìmina paèndè nànku.
Ku kakesè, ku kakesè, majètètè majètètè, Mbungà né àr shiepeketà èr cu shiadila’yè kàbìdì penyì ? Né àr fwa : pàmwè naè bukwà kalonji, pàmwè naè bukùlùnjì buàbù, pàmwè nè bulubà buinè.
Cu enjaibwa’bì nànku n’ku lumàmàmàmà lwà mukwà Kalonji, ku dièndè di’dy’àkuilavi.
Bualu, pàdì mùsà, wùdì Bakwà Kalonji bà kèba, mùikàla wù àcu ikala naè diàbò ditùnga dì àcu lubuluila bukelenge bwà ciata nè cu lubulukila’mù, bàdi nèbwù àcu ikala hànu naè Mbungà wùabò.
Mbungà ky wudi mwù àcu taèka naè, eci n’cièndè cimenga cinène, eci n’cièndè cimenga cikesè, aka n’kaèndè kamengamenga, hàmu nànku ; naè, emu muitu emu m’muètù mù àcu umbula mbongò yiètù, naè muàmwa nàka bàdi bà tù ìmbuila’mù mbongò yi tùdì tu dyìla mikèlè, kùdì kampànda wùetu hanyì kansanga wu tùdì batentèka bianza pa mutù.
Bàdi nèbwù àcu ikala hànu naè Mbungà bù àcu fullulula’bò nè cu tùngununa’bò bukùlùnjì bwà bushidìmù buàbò bù à, bàobo, cu tanta’bò nàabù pànu.
Pa nànku, bàdi nèbwù àcu ikala naè Cìmènnù ciàbò bàobo, cìdi acu ikala wuàbò mùlòpò kuisù kwà Mbùlàmàtadì.
Cìmènnù ci’dy’kàmika, cishìmbaìbwa ditùnga.
Ebùebu ky mùsà wù àcu kèba’bò: wù àcu sonsa’bò nè lungènyi luonso, nè meiswu, nè makàsà.
Cianàànà, kayiuyì kà bukwà kalonji kàdi kà àndamuka muanu wù àcu elela baana.
Pànu m’pa ba-mukwà Matela, pàdì bimana cu suika bì kùtuluka ; bì kèba, ku ditùku nè ditùku, mwù àcu bì suìka èr cu bì suìkulula.
Mùsà wù àcu kèba pànu m’bukùlùnjì nè ditanta ; ng’wù àcu kèbela mu milaala hanyì mu bikòngò biasa ta biasulula ! Ng’wù àcu kèbela mu kànkòlònkònkò.
Mùsà wù àcu kèba pànu n’nsòmbelu mulenga :
nsòmbelu wa « wù a dima, wù à nowa,
wù à dy taèkela ku maèsà »,
nsòmbelu wa « wù a lela, wù à kolesha,
wù à sèlesha »,
nsòmbelu wa « wù a mòna dìiba wù à nuna,
wù à àngata bankànà »,
nsòmbelu wa « wù a dya, wù à dya »,
nsòmbelu wa « wù a nwa, wù à nwa »,
nsòmbelu wa « cibì m’matàndu »,
nsòmbelu c’àyi wa « muntwu wù nyènga mukuèndè mpùku èr cu mu nyènga nèr mukèlèkèlè wù àcu shila biajì »,
« èr cu mu nyènga nèr lukìndà lù àcu saala nàalù »,
nsòmbelu c’àyi ewu wa « ntambwe wa lungènyi,
wudi wu pala abàaba bàdì naè nzala,
wù pa bàba nàkà bàdì baukùta »,
nsòmbelu wa « muishi cu ishaibwa’wù »,
nsòmbelu wa « mukìshi cu kìshaibwa’wù »,
nsòmbelu wa « mùtùoto cu tuociibwa’wù ».
« Wu a muangala, c’àr tùùlu njilù : wù àdì àcu pingana muèndè mu nkolò ».
Njilù hìdì Mbungà a Kalonji kàyi acu tùùla n’cièndè Cimènnù cimanya mu ditùnga, cyà wù petela kuokò paèndè pa buàsà, nànsha yeeye mu’car’asà kulu-kùle kule.
Cìoci Cimènnù eci ky cìdì mwù àcu mu pingaja muèndè mu nkolò, pà à jika’mu diimba mbongò nè di’mù’ìmbà dyà nshìmettù.
Cianàànà, wùdi wù shiàla muimàne mule nè muipi hanyì wù bùnguluka panshì.
Lumàmàmàmà m’bu’dy’akuìlàvì, bu’dy’akuìlàvì n’kabùtù,
kabùtù kà bumpiànyì bunène bulekela nyimà a lubòko.
Ky bualu nè diibà byà misòkò cu sòkela angana’yì,
Kalonji kaoko cu sòkangana’kò : kà ku Lubawo, kà Katombà mu Kàlàmbààyì, kà Mukwà Luonji wa mu Lukàngu, kà Muena Maanda, kà Muena Nsanà, kà mu Dìolo muinè, kà Mukwa Nyàngà, kà Lùsàngù, kà Mukwà Mbiiye kwà Muzèmbè, kà Mukwà Wodyà, kà Mukwa Tèmbwe, kà Kalààlà wa Kafumba nè Mfuamba a Luàbà, kà Bakwà Kasansa, kà Baeya a Mpumbu, kà Mpukà Cintònta, kà Cikela a Cibuàbwà, kà Luàndàndà, kà Mukwà Ntombolo wa mu Muèkà, kà Mùmbàlà muena Kàemba wa mu Luizà nè wa mu Kikuitù, nè kà mu bimenga bìonso, pàmwè nè baipù nè baikùlù nè tunkànunuinà twàbò bàonso, bìonsò a biònsò byà kuàka nè byà ekùeku, Kalonji aka kàdi kà sanga mfuàdì yì àcu dy ùmbuila’kò nàayì mbongò yiàkò ècu kà sombeshila’ bò pàopò mikuàbò, mù àcu cyònkomoka’kò pààkò.
Pànu m’pà wu a dy tànta, wù à dy àmbika. Kalonji kaoko cu pàndisha’kò ka-bukùlù kà bukelenge bwà cìata, kàdi kà bueja bupòle[120] mu ditùnga emu mùonso ; kaoko cu pangila’kò bualu ebu, ditùnga dìdi dì kà jùkukila mudilu.
« Mudìmune c’àr fuafwa lufwù lumòna meiswu ».
Bualu bwà nènku, tulùmè twà mukàbà tùdi tù bù buelela mu kànkòlònkònkò, tù bù tuìla mitwù panshì.
Pànu m’pà, ku cikondo nè ku cipungu, cu pà tùntamenna, cu pà kènjila nè cu pà petela mpàla wa Diulu wù acu pà sòkomenna nè cu pà paèla’yè, mu dikàsà dyà cikòngo, mu bupòle bupuàngàne.
Cu pùùla’puula angana ku lufwù n’cu epula angana ku ciinà !
2.2 Ba-Mwa-bilòbo
Dìmwè edi, mulunda wùanyì wa kwà Kalààlà à Nkuèmbye Luàndàndà, mukwà Mushilu wa ku Ndèmbà, yeeye ewu pwàà !
Meeme naè : mulopò wùetù àwu ; hu a fikì hànu bur muntwu muela kabuòbò.
Yeeye naè : hudi nàanyì naè bualu kàayì ?
Meeme naè, bualu k’a’bù : buènù bukwà Kalonji ebu bùdi bìshì ?
Nsongàlùmè wa mimuemwe, wa bilèlè nè minèku nè tuseku ècu a anji’yè cu kediedya.
Miakù ècu pàtuka’yì mukana muèndè sè : « Bukwà Kalonji bùdi cu sèla mukàshì n’cu mu pungila bintu ècu bì ùwusha dìashì ; ky bualu kaayì bàdi bà àmba sè, tù sélelà biètù mwà Kanyuka, naè, kuàkwa kuètù kàoko kù àku tàmba bule ».
Meeme naè : bintu mulongolongo bur binganyì ?
Yeeye naè : cu mu pungila mùonhì, cu mu pungila difùmà, cu mu pungila mùelè ècu angata nèr kakòwà cu tentaka’páòpò.
Meeme naè : bwà muonjì, bàdi bà bù dìmuina musèdianganyi wuonso, nànsha yeeye musèlèla mwà Kanyuka. Meeme kàbìdì naè : difùmà n’dì à car mu londa nàadì, mu bincìmbu nè mawola bilambà; mùelè ng’wù àcu mu luila nàawù bù àcu mu nyènga bilòbo mulongolongo. Aci n’di mumanya; kàdi kakòwà : im’mpùku anyì? Meeme cu mu konka nànku.
Yeeye naè : « kakòwà sèn’kabùongà kà àcu mu bongesha nàakù, bualu bakàshì babìshi bàdi biàbò maalu bululu ».
Meeme cu kàcila ècu kèma. Meeme naè : « kuètù tùetu, ku tù cà nangananga cu mòna muana wù fwa nzala, ca kuèna bakàjì babìshi bà maalu bululu to; kùdi kuoko ba-Mwa-bilòbo : ba-Mwa-Kàandà, ba-Mwa-Nsenda, ba-Mwa-Mushidi, ba-Mwa-Kànguvù, ba-Mwa-Bondo, ba-Wa’Kàsùùyì, ba-Mwa-Kamàngàlà, ba-Ntììta’mukàjì ».
Mu divudija nkonko mu bantu nè mu dinana ngènyi, bualu cu tuòka’bù kuiswu tuò, bwà sè : kayowàbàlà kà ku bukalenga buzèmbà mu ditùnga n’kakuàta kaoko Inà a Bànzà ècu mu meta kaoko hànu nyekenyeke. Kà mu nyeka nànku, kaoko ècu tùùlula Cìtàndààyì mu nkuasa hànu tùù, c’àyi kàbìdì mwù àcu kàndamenna’mù !
Pa nànku awu, mucìbì wudi sè : cu nyintula pulupulu Inà a Bànzà ky nsapì menemene wù acu kàngula naèndè Mbungà a Bukelenge !
Bìshi nànku awu?
Bangabanga nè cu taaya muandà panshì, tù a anjì cu twà mulèlù bwà cu laeja kùbìdì kwà mpàlà wa Inà a Bànzà : wùdi muana mulela ta mukàjì musèla; wùdi mianzù yìbìdì bulubulu.
Muana mulela n’cinkùùla a nkùùlà cì àcu dy kùùla nàacì ku milàmbù, hìdì mishìmika nsongàlùmè wùonso, yì àcu pàtuila’yè hànu ku bìuma bifìdila yièndè mishika.
Mu milàmbù yìsàtù m’mu dijinga dyà mishika nànshi yìsàtù.
Mushika cu pàtula’wù mulàmbù hànu wuowu mudììsha, muondopa, muvuàdika, musàka midimu, mubela mupunga.
Ku luseke elu, mushika wùdi wuowu nè mpùngà mudìmùkìle wa nsongàlùme : ewu yeeye m’mutaèkela naè, cuèndè cu sèla cuinàenkè n’cù àcu sèla mukàjì hànu wudi acu sàka baana ku wuètù muakulu; mushika wuowu m’mutaèkela naè : wùdi bur mamata hà mvùla, hà mata mwà Manda, hà mata mwà Mpànyà. M’mùmwè naè : wuowu wudi mwù àcu sèdiibwa kùonsò kùdì’wu muswè, cìkòlà wù longeshà bààwù baana muakùlu wuètù, bù àcu bà petela mpùngà ku tùdì, tuonè kààntù kà bukelenge buètù buinè.
Muanzù wà mushika ca’ing’wà ku dibèlle to. Wùowu mulela ku citumbatumba, wùdi mwù àcar sòmba pa cizaba cyà bu-mùadì, pa cyà bu-cìkala’mùadì hanyì cu shiàla’wù pààwù citumbatumba mu cipangu cibuela. Wùowu mulela kwà mùadì hanyì kwà cìkala mùadì, wùdi mwù àcar shiàla citumbatumba hanyì cu sòmba’wù pààwù pa cizaba cyà bu-mùadì ta cyà bu-cìkala mùadì. Kààwù kààntù kàdi kà wù lumbila pa bùtùokè, wùowu mu’kà’mòna mpàla cishikì, bù àcu wù lòmba’kò cianza. Wùdi mwù àcu kà sàkà ta cu kà àkidila, hànu ku diswa diàwù wuowu.
Ekùeku, musèdianganyi yeeye mu’dy’dìnga paèndè mubàfùka diiyi naè « bìuma m’bìebì, n’di n’sèla mushika ewu », bàdi bà mu tàpa’bì muiswu, bualu mushika ca’ing’wù àcu pààna bualà, ng’wù àcu piàna wuowu. Muena budìmù wùdi wù àmbila yeeye bakù naè « n’di muuyà cu lediibwa ku nùdì », bàobo cu dy ùmvuila’bò nkàyàabò naè, wùdi naè mùoyo muunda wù àcu piàna’yè cianza cyà mushika, ky cìdì’ye wù tù àwukila.
Mushikankùnda m’mulumbùkìla kùdì kayowàbàlà kà kùbìdì.
Ntùkà wùakù wa nzànzànzà n’Ka-Yòwa wa Bayombò.
Pa cu mu owa’bò, wù shììla diyi naè : « Meeme wu fuàfwa ewu, bualu bu n’dì m’fuìla ebu, nsongàkàjì yeeye mu’bù’pingàja, nuenu ba’mu’tàngila hànu mèiswu, meeme né m’móna anganà nàendè ».
Ka-Yòwa wù cìbija nànku, bantù pààbò ècu shikula mitù naè : cumana’cumana, mamùendè wa mushika wùonso àr wù kòwèlèlà mwù àcu wù dììla’yè mbùji wa nyimà.
Ky tàatù wùonso, wuvwa wu pampakenna nsòmbaelu wa cinkùùlankùùlà cièndè, cu tonuenatonuena’yè, mamùendè wa mushika, haèndè mèiswu manène; ky awu naè, meeme c’Iènà wù acu diwula’bò, wu acu tuuta’bò, wu acu pala’bò kàbìdì mbùji a bukùbi, wù a bakaènàanyì cu jiebula’jiebula’bò : wuèndè mushikankùnda[121] ècu wù lamina’yè hànu ku luèndè lusongo lwà ntenteku, naè ca wù àmbulu dikàsà; naè : kuàwù kù àcu ya’wù car kediedila, hànu kùdì’ye yeeye mumanyà.
Kààyì kàntembele aku ca kàyi kà a anjì cu pwà, mishika ècu pyà’yi mbàlàngà yà bukalenga buzèmbà mu ditùnga.
Ebu cu asa tulàasà ècu tù àshila’bù hànu kule-kùle kule, kù vwà’yi ca hìyi mwù àcu tancila to. Tulàasà twà bisebusebu, tùvwà tuashila pa citwà à mukòlò, tuasa ècu tù àshila hànu nsongàlùmè nkàyìayì !
Budimi bwà ndandà, bulondàngàne naè bòdyàbòdyà wa mfuàlangà yà ku mbongò, ècu angata’bì mishika ècu taèka njila wa kayowàbàlà, kàdì ca kàyi cu shìmika mèiswu, lellù ewu, ècu kà shìmika’hò cishikì nè mulunguluku, bualà.
Kàdi mukàjì musèla yeeye paèndè ?
Mukàjì musèla ky muvulu wà musòkò, ky muvulu wà ditùnga. Yeeye ky wudi wu lòngolueja ditùnga lòngòlòngò bur musanji wà bilòngò, wù ìnyika, wù ìnyikulula diiku, dìdì di’mu’sèla nè dièndè. Yeeye ky mudììshi, wudi wu kàjakaja lungènyi kàjàkàjà naè, baena dièndè ca bà lààdi naè nzala muunda, bualu yeeye
ky wu lòmbalombà’bo bì àcu dyà, nànshi ca bàyi ba’mu’pà bì àcu ipika’yè. Yeeye ky wudi wu twà muana citampì cyà kaèndè kààntù kà bukelenge pànu, buena lusàlù lu’mu’tàpa lwà ciendèlèlè : yeeye mùadì ta cìkala mùadì, wùendè muana m’muena; yeeye citumbatumba, wùendè muana m’mukwà, mu haèndè mafùku hàonsò hà pànùapa. Yeeye muinè paèndè m’m’wa-Kampànda, m’m’wa-Kansanga; yeeye c’àyi mumòna lulelu m’m’wa-tatùendè, mu muanzù wuèndè wà ku buana.
Mulùme cu petela’yè muanzù ku lulelu ng’wà shambùùyì, pàdì’ye mulelela mapàsa, ta muanzù wà shàbângi, pàdì’ye mulelela muuwuijila nzùbu, ekueku pààkù, mukàjì yeeye mufingùla mukùji wùmwè èpelè, lulelu lukòsòkela’mù, bàdi bà mu tuìla’wù muanzù wà m’wa-Kàmwà.
Mukàjì m’maamù, nànshi yeeye c’à ìmita.
Yeeye mushiàla pànu mukàmba, wùdi wù shiàla, mu musòkò mu’mu’sèla, naè muanzù wà mùlòpò wà musòkò wuèndè; wù shiàla’mù naè muanzù wà : mukwà Kansanga ta muena Kampànda, bilondèle mu diinà dyà musòkò mu’mu’lela.
Yeeye mufuìla mu lubànzà, bù àcu laeja sè, wù a mù pàtuku, sè, dièndè dibàkà dì à jikìdì’mu, bàdi bà mu jiika ku mfundu kuèndè : njila wa kuàbò, wu acu lombola’yè ècu kù pingana, mù vwà’ye mwù àcu kù pingana, dibàkà diodi difwà, bayàendè naè mutù ku nshìngù.
Ku dibàkà, mukàjì musèla wùdi’kù naè mivwà yìbìdì : muvwà wà pà cìnna’cinnà’ye nè muvwà wà lulelu lukòsòka.
Mu muvwà wà kumpàla, m’mutaèka mulongo wà baena cinkànkà bà pànu : eku bule bùmwè naè eci, eku bule bùmwè nè cyàcya, eku bù à bàyaendè m’bù à bàyaendè, nànshi buobu bubììpìle bakuàbò; wù ya ku bù à bàyaendè, c’àyi wù ya kù ba-muandà, bantu eku ba’mu’tàngila bur wucìdi nébwù àcu kola.
Mu muvwà wà lulelu lukàma, m’mutaèkela, yeeye, mu mulongo wà bilòbò byà kamàngàlà, bìdi bisabùka musùlù wà maalu kabùkabù, naè kasaka katakata kalekelela pa mutù. Wùdi, yeeye, mushìmì wùdì’bo bà suna buena ka-bukùlù; cipàwù ciàkò; wùdi cikujà cyà ditùnga, wùdi kayumbi mu maalu, wùdi cilùmbù cì sàkasakà balumbululu. Dièndè diiyi dìdi sulusulu : yeeye kanuàyì n’kanuàyì kà màayi ta kà cikuoko; c’à tòmà maalà : hà kapyà to, nànshi hàoho hà bizobololo.
Lellù, bintu bikàadi binyèngùvùka.
Lellù, bantwu bà kàadi bà totesha nsuuya maanyì, bà kàadi : màampà mukèlè nguenguengwe, maanyì mu binkòbòngò, nsùkàadì mu buicì, nsùkàadì mu cimana a nzala, ciombè cyà bululu bwà cipàpà : ku meinu pyakapyaka !
Ntùkà yà kaèndè kayowàbàlà kà mukàjì musèla ky budimi bwà ndandà nè bòdyàbòdyà wa mfuàlangà yà ku mbongò : baedi bà bipangu ècu mu taèka’bò mulongo wà mpundà muenji wa mudimu !
Wu kolèshìle ècu kòpokela’yè budimi bwà ndandà cu ditùùka mikendi, kàdi bòdyàbòdyà wa mfuàlangà yà ku mbongò wùcìdi hànu mu’mu’kòpàkàja mu dibòko dikuàkuàkwà.
Mù ambìlà’bo naè « bà à nù lela bângi, mù à pàtuka biishi ! », ku bûngi bu tùdì, muètù mùdi biishi cyakàa, binyieci nè binyievu! Pamutù pà cu mu tènda, cu mu tèndelella, cu mu tèndakenna, biishi bilowa, bìdì, biobi, cu mòna bulengèle ècu zùkila di’bù’shììla manyianù, bìdi diàbì diiyi ditaèkela hànu muulu naè : « mukàjì m’mpika », pààbì bìobi naè bààbì bàanà bà bakàjì balela ! Bur bualu, bù àmbambà’bi, bùobu nànku, nànku tudi bàonso bàanà bà mpika; nànku tudi bàonso naè citampì cyà mpika; nànku nànshi wumwe wa ku tùdì ca’im muaakànyìna bukelenge bualà, bualu nsongàlùmè yìonso m’bàanà bà bakàjì. Nànsha kakesè, bualu ca buèna nànku to. Ca bàyi acu jìla nkàlà ècu yì nanga musuojì, bualà !
Ky bualu kàayì, cu pinga mu Mbungà wa Bukelenge, cu shìdimbila mu mupwa mutuuta kùdì ka-bukùlù, n’cu nyintula pulupulu Inà a Bànzà yiètù, n’cu dy nyintula tùetu bàonso.
Mu ka-bukùlù, Ndàayà wù shikàmènna pa cizaba bù àcu lubuluila Kasongo Kàdìmbì dibala mìtùoto, Ciyàmbà wa Kacì ècu shikamenna paèndè tatùendè pa cizaba, bwà bualu bùmwè; lellù bilumbù biela mu cialu, ca bièna nshikidilu wùabì, bualu ca kuèna mushika wùdì wù bì lela mucìbì mu bantu, bualà.
Mu ka-bukùlù, bàvwa bamanya nè baitàba sè Mawueja A’nangila ky mufùki wa bionsò byà pànu, bàvwa bà lungakaja kàbìdì sè, bakàjì ba’Mu’sadidi mu difùka bantu, bàdi naè diàbò disambila, dìdì Mawueja Wù bà ùmvuila’cò. Pa nànku awu, bualu bunène buindila, bàvwa bà bù kuàcidila bakàjì; bifìngu nè ndòndò, bàvwa bà bì lekelella bakàjì cialu.
Ca’im bainyìka mukàjì naè « m’mààmù »[122], patupù to.
Kà à diosha n’kà sè muntwu mukàjàkàne m’muntwu mutàbàla.
Kà à ciajì n’kà sè maamù ng’wudi wu maamuna muana mu cimaamu, mwù àcu asulula musòkò, mùdì muibaki wa nzùbu wù pungakaja dibwa, mwù àcu mu ibaka’yè nàadì; m’mvìdye èpelè, wu tù àkula’akulà naèndè, wu tù sàmba’samba, wu tù pangila’pangila tulù, wu tù kuja’kuja mwù à, tuetu, cu ya kumpàla ; wu ekelella wùetù, wu tù paèsha’paesha c’àyi yeeye mutaèka mùoyo ku lumbàandì !
Nànshi dimuangala mu Luolo nè diasa mu Diolo biobi bizànga pa nshìngà, wu acu bìngila disanguka mààwù [123] ku diawukila tààwù, mùoyi muunda, wùdì wuowu kadiòmbò naè nshìngà, wùdi pààwù wù tèndelella hànu mààwù wa Balèllè.
Ky bualukàayì mulùme, wu kàà pendèdì mukàjièndè mamùendè, wù a twù dibàkà kàelè; muntwu wu kàa pendèdì mukuèndè mamùendè, wù à mu kèbuludi mvità minène minènààyì.
Pa nànku awu, cu jiebula maamù, cu taèkela bakàjì kapaetù, n’ciocì cilèlè cìmwè cibì cì àcu jiebula Mawueja : n’cu lekela kashìbà ècu ela ciala, n’cu panga kù àcu ela dikàla nè kù àcu ela diinu, n’cu dy twà cwà munu mu diiswu, n’cu bùla bukelenga bulubulu pànu apa.
Cu nyintula pulupulu bakàjì ky nsapì a Mbungà a Bukelenge,
bualu, cu shidimuka pànùapa n’cu pà tànga angana hànu baonso a baònsò.
3. Kayiuyì n’cinyì ?
Kayiuyì n’luumù luenda ta lushìya pànu pà à mushìya wa mushìya.
Kayiuyì n’kaena cifuàkà : kàdi mwù àcu fwà ècu pueka’kò nè musùlù a yiuyì. Diiba dionso edi, kàdi mwù àcu fwà tàtàtàà, mu mupòdì. N’kà àcu tuàtuatwa nyama ku mikòlò, n’kà àcu zàngikila ku nkambu, bualu, pànu, bintu bisuìka bìdi bì kùtuluka; bì kènga, ku difùku nè ku difùku, mwù àcu bì suìka ècu bì suìkulula.
3.1 Kayiuyì a cifuàkà
Kalelela kaoko hànu mu bantwu,
kacya pànùapa pààpò pà à nuna,
kà à àndama, kà à àndamuka,
mu bikondo nè mu bipungu,
kayiuyì a yiuyì n’kaena cifuàkà :
n’kà àcu owesha, n’kà àcu dììsha,
n’kà lààla’laalà kà àcu bììsha’biisha,
n’kà àcu puntumuna, cu fùùlulula,
kàoko kafuibìdìla ta kafwà cipùùkà ;
n’kà àcu zànga kuulu kwà nkambu ;
mu diiyi dishìmbììbwà dyà sè :
nànsha bì à mana mikùnà,
m’bintu byà Hilunga a Mbìdì,
cièt’tùetù n’cu yì mana yionso a yiònsò,
ciètù a ciètù n’cu yì shimununa buzàmà,
nànsha yìoyi mi’tù’enzèkèla kamùngùlù ;
nànshi bìshi, ca tù cìnnyi mukùnà bule :
kuulu kwà mukùnà ky kùdì wùetù njila,
wùetù wa diisu panyimà, diisu kumpàla.
3.2 Nkambu a Dìolo
Dìolo, dìtùngà dièt’tùetù,
diètù dipà di’tù’paèla’mù,
cu qu kàndà n’cu lwa lusellà,
tàbalà, tuìja mìoyo mùùndà :
bà nshìngù wu cà nanga mùonji,
tu yà-ya nàebè hànu kùokò
kùdì kulengèle lengelee,
kù àcu qu pà, ùewè, mu bianza,
buyièkèlè’ètù kabùkabù ;
ku ndòndò’ètù, mu cifùfù’ètù,
ciètù a ciètù n’cu qu sobuela
mèna hì àcu punga Mbungà’ètù,
cièt’tùetù n’cì àcu qu pà lùumù
hànu lunène lunènààyì.
Kabàlàshìpù kakwà muenya,
Kabàlàshìpù kà milòwo,
Cà-bàlashipu [124] Lupàpààyì :
kènkesha, kenkesha, kenkesha,
kènkesha mucìpu càfuàlà,
kenkèsha mùcìpù à bùtànga,
wùetu tùetu mu’dy’kàmika ;
kènkesha, kenkesha, kenkesha,
kènkesha aqu dìiyì à butànga,
dì shìmbaibwà baètu bampiànyi
bwà mbèlù yiètù bàonso a bàonsò,
mu diètù’etù ditunga diònsò,
nè ku màtongo kùonso a kuònsò,
hì ènjaibwà yìoyo diètù Diulu.
[1] Une autre hypothèse est celle qui voit, dans « ciènke », une forme impérative de « cu cyènka ». Ce dernier verbe est « le balbutiant » de « cu tènka ». Cu cyènka c’est « céder le minimum de terrain » et donc « opposer une résistance maximale aux difficultés ». Si, par ailleurs, « màlèmbè » est, par confort, mis pour « malembe », faible brouillard, le sens se maintient. Le mot d’ordre est alors : « ne cède pas de terrain dès les premières petites difficultés ».
Celle-là est l’interprétation pour les profanes que nous sommes.
La troisième est pour les initiés :
«Pyramide, pyramide, pyramide !
Lumière dans les nuages !
Nous avons traversé des villages
Lumière dans les nuages !
Mangeant la peau de noix de palme à la braise,
Lumière dans les nuages !
Prenant la peine d’en piler la noix,
Lumière dans les nuages !
Pour en tirer si peu de jus.
Lumière dans les nuages !
Le coq emmené de si loin,
Lumière dans les nuages !
Chantera, ne chantera pas ?
Lumière dans les nuages !
Chantera-t-il en plein soleil ?
Lumière dans les nuages !
Comme tout arbre ébranlable,
Lumière dans les nuages !
Celui sur lequel est perché le scrutateur de l’horizon,
Lumière dans les nuages !
S’écroulera-t-il d’un tremblement de terre,
Lumière dans les nuages !
Donnant ainsi l’avantage aux voisins ?
Lumière dans les nuages ! »
[2] Bukelenga bwà cìata : la démocratie, qui est un héritage de l’Egypte Antique. Elle y portait le nom de « Maât ». « Mùata » veut dire « démocrate ».
[3] Bùonkà : l’influence subie.
[4] Cìmènnù : la constitution
[5] Lùntùngàkàjì : la politique
[6] Bùntwùlùjì : l’anthropologie.
[7] Nkambwàkùkù : la généalogie.
[8] Buwùejìlùjì : la théologie.
[9] Muandàlùlù ou muandàlùjì : la phénoménologie.
[10] Bifùndù byà nkùngàmì : les groupements administratifs.
[11] Ndettùlùjì : littérature.
[12] « Buluba Bunène » est l’appellation sous laquelle est désigné, « l’Empire Luba », par souci de clarté dans la communication d’aujourd’hui.
Historiquement, le pays porte le nom de « Nsànga a Lubangu ».
A ce sujet, il est à noter que les verbes « cu sanga » et « cu sànga » constituent une paire ; « cu sanga » est de portée plurale, c’est la mise ensemble de plusieurs choses, c’est assembler ; « nsangà » c’est un gérondif qui désigne « l’union des peuples » et « kàbùmbù kà nsangà », le « démolisseur de l’union », « le bourreau de l’entente » ; « cu sànga » est de portée unitaire ; il s’applique à un objet ou à un ensemble d’éléments indiscriminés, c’est exposer, c’est établir : d’où « nsànga » veut dire « l’Etat », ensemble de « bisàmba » : sociétés ou nations ; « Nsànga » fut, historiquement et sémantiquement, l’extension de « Nsàmba » : l’Etat dont Kanzènzè fut la capitale. Par métaphore, l’arbre « nsànga » est bien un arbre, alors, protégé par l’Etat ou l’Arbre à palabres, sous lequel des affaires de la communauté, des affaires d’Etat, étaient exposées et traitées; c’est l’arbre qui domine les autres, à l’instar de l’Etat, qui règne sur les groupes et les individus. De ce fait, « nsànga », l’arbre, est une catachrèse.
De son côté, le mot « lubangu » dérive du verbe « cu banga » : le pendant de « cu bànga ». De « cu bànga » viennent les « Bàngù-Bangù-Bahembà » : ceux qui « se persuadent, s’encouragent, se remontent le moral tout en guettant, autour d’eux, un éventuel agresseur ». L’Etat colonial a ainsi scindé ce mot en deux ; il a baptisé « Bàngù-Bangù », les Baluba établis dans l’actuel Maniema et baptisé leurs cousins, dans l’actuel Katanga, du nom de « Bahembà », « les vigilants », du verbe « cu pemba », avertir, alerter, vigiler, guetter, moucharder : le pendant de « cu pèmba », se moucher.
Quant au mot « lubangu », il renvoie, couramment, à une entaille ; ici c’est la première entaille, c’est le commencement, l’essai, le premier galop. « Nsànga a Lubangu » c’est le « premier Etat », le « Premier Empire » ou « l’Ancien Empire » : pour ceux qui l’ont quitté.
Par ailleurs, le mot « Lubanga » désigne « l’Est » : le côté cardinal où le soleil s’élève, les autres côtés étant : Mbuilu, l’ouest, Luolo, le sud et Diolo, le nord.
[13] Ngìkà : Etat.
[14] Nyiànyà : est diminutif de « yà-yà », c’est la petite sœur. Il y a, de la sorte, lieu de combler ce vide.
[15] Kàpìlù : officier général.
[16] Nkòngòlò Muamba, littéralement « le professeur réputé », était le maître de l’initiation. Son opposition à Kongi ne releva pas de banalités de la vie mais bien du fond des choses. Il croyait dans le principe de « couple ». Selon ce principe, Dieu fait régner l’ordre dans chaque famille, par son représentant « Tàwwù », le père. Celui-ci nourrit les membres de la famille par l’intermédiaire de sa moitié, « Màwwù », la mère. Selon ses vues, au niveau de l’Etat, Dieu était représenté par « mulopò ». Et celui-ci assurait la permanence du pouvoir grâce au concours de « cilùmbù ». La natte tendue entre mulopò et cilùmbù, quand ils s’entretenaient, illustrait l’évidence que ces deux côtés d’un même tout ne pouvaient se trouver face à face. La situation de Nkòngòlò était des plus difficiles. Ses tâches religieuses de « mulòmbà », prêtre, lui imposaient le célibat. Son rôle de « cilùmbù », l’interpellateur, « le censeur », ne lui permettait pas de regarder, sans réaction, les abus commis par Kongi. Concrètement, l’opposition, entre les deux, portait sur deux pratiques. D’une part, la dualité mulopò-cilùmbù. Elle fut remplacée par le couple naturel : mulopò-mùadì. D’autre part, le chef n’avait de plénitude de pouvoir que lorsqu’il était le seul survivant des mâles porteurs du sang du fondateur. Ce principe fut rétabli par Kalàllà Hilunga; il fut, de nouveau, rejeté par Kibinda Hilunga et par Kasongo Kàdìmbì et il fut le fondement de leurs dissidences respectives.
[17] Hilunga, fils de Kalàllà Hilunga, régna longtemps, sans rien entreprendre de grandiose. Il sembla, aux yeux de plus d’un, qu’il prolongeait sa vie pour le plaisir d’empêcher son fils, Kasongo Muine Kabanza, de régner longtemps, à son tour. Il n’est donc pas farfelu de penser que, de son vivant, le surnom de Liwu Shangali, d’abord clandestin, fut en clair : Wudi Sha c’àr dyi, le père de celui qui ne peut régner. Le surnom fut ensuite « crypté »: Li wu Sha Ngàli ou Liwù Shangàli.
[18] Mpàmba wa bìtolè : c’est, littéralement, le « pouvoir bariolé ». L’allusion à la robe du léopard est nette. En kiluba, le ministre se dit : « mfùmu’a mpàmbà ».
L’ambivalence du mot « bìtolè » n’est pas innocente. C’est bien là un code. En seconde interprétation, il s’agit du subjonctif : « bì tolè », le souhait que « les choses poussent de la terre ». De là l’illusion bien nette au « pouvoir de Bakunda », cultivateurs. De là l’attestation de l’origine « kunda » de la Muadì, la maman du coupable.
Le pouvoir « qui fait pousser » fait pousser aussi la « gale » et celle-ci crée des « taches » sur la peau ! Voilà pourquoi, on implore la clémence de « mpàmba wa bìtolè » quand on a la gale et que les détenteurs de « mushìndà » opposent, au galeux, le refus de vente : « mpàmba, ng’ènzà cinyì ? Ng’a lòmbo baena-mùshindà : bàbàa m’padì ! ».
[19] La colonisation repose, entre autres choses, sur l’interdit de faire publiquement usage de la raison. Elle rejette toute idée d’égalité entre hommes, même sa proclamation par la Bible. Simon Kimbangu, qui ne le comprit pas ainsi, le paya de sa vie.
[20] Nyiànyàendè : nyiànyà, diminutif de « yàyyà », c’est la petite sœur. Par symétrie, « nciùcyù », diminutif de « tùttù », c’est le petit frère. De même, par symétrie à « mànsèbà », un frère à maman et à « mansèbà », un cousin à maman, « tànsèbà » désigne « un frère du père » et « tansèbà », un « cousin du père ». Au féminim, « tànkàjì » et « tankàjì » sont, respectivement, sœur et cousine du père tandis que « màndèjì » et « mandeji » sont, respectivement, sœur et cousine de la mère. Le parallèle entre tàttù et tàatù, màmmù et màamù donne tùttù : grand frère, tùutù : grand cousin, nyiànyà, petite sœur et nyìanyì : petite cousine, yàyyà : grande sœur et yìayì : grande cousine et enfin, nciùcyù : petit frère et ncìucì : petit cousin. Dans ce registre, le mot « nyiànà » désigne « frère ou sœur » tandis que « nyìanà » désigne « frangin ou frangine ». Ainsi kàakù désigne l’un des grands-parents maternels et kàckù, l’un des grands-parents paternels, màmuenu : la belle-mère, tàmuenu : le beau-père, mamuenu : la sœur de la belle-mère et tamuenu : le frère du beau-père. Dans le même registre, du modèle « mulùmiànà» « mukàjiànà », « muànàana » la logique tire : tàtàanà (patron), màmàanà (matrone), tùtùanà (chef d’équipe), yàyàanà (chef d’équipe), etc.
[21] Kazembe veut bien dire “étranger”.
[22] Dipì ca n’dile, dì à mana Bapèmbè mu mpàta!
[23] Disùlu-Lùolo : Sud-Est.
[24] Cidimu cyà kabàlàmpàsà : l’année bissextile ; kabàlàmpàsà : le lever simultané du soleil et de Sirius.
[25] Les Bakunda faisaient des champs. L’activité leur était si familière que le kiluba appelle un cultivateur par le vocable « mudima » et les cultivateurs par « badima », car l’activité est banalisée. Le ciluba use du vocable « cidimà » montrant par là que l’activité est extraordinaire. En effet, en ciluba, les « héros » sont les « bilòbo » et les « bimankìnda », c’est-à-dire les « pêcheurs » et les « tendeurs de pièges »: ce qu’étaient les occupations de Bakàlàngà. En outre, le ciluba traduit l’expression « je le mettrai au pas » par « né m’mù laejà buànyì bukàlàngà ».
[26] Mbungà : la république ; mbùngà : toute assemblée qui fait provision, qui légifère, qui prend des décrets et dont les séances marathon exposent les membres au risque de somnolence : le Parlement, le Conseil des ministres.
Muànàmbungà : président de la république.
[27] Nkolòngànà : super enfant, l’infant.
[28] Nkùnda, c’est couramment les « haricots », mais dans la poétique du ciluba, c’est « la femme » Les mœurs ont été rendues plus austères alors du fait qu’il y avait beaucoup de célibataires et que la paix était un bien suprême.
[29] Bàanya-màkèlèngè : les détenteurs de pouvoir, les pouvoirs de base.
[30] « Mùsèssù wà bukelenge » est le cursus honorum des Romains. Le citoyen est d’abord « candidat à la candidature » : « muabìlàayi ». Il le fait savoir à sa génération, « lukòngo », ou il en reçoit une proposition. Il est présenté ensuite comme « candidat », c’est-à-dire « luaba », auprès du tenant du poste qu’il ambitionne. En cas d’acceptation, celui-ci devient « mamùendè wa bukelenge ». Il lui détermine « le prix à payer » pour acheter la charge : « tubìkù ». La « lukòngo » s’élargit en « mulalle » aux fins de faire face au « prix à payer ». Celui-ci n’est jamais payé en une fois. Le témoin est présent à chaque paiement, selon le dicton : « wu’diàdya wù’vila, wu’pà-pa wù’bala ». Le « luaba » devient « kalàllà kamanà » dès qu’il a accompli toutes ses obligations. Toutefois, il ne prendra la place du chef qu’après l’abdication ou la mort du « muànàana », les postes ne changeant de titulaires qu’avec un nouveau « chef d’Etat ».
[31] Mpuòpòlò : c’est le « peuple », l’ensemble des déshérités, « bapuòpòlòke » mais, en même temps, c’est l’ensemble de ceux qui peuvent « dépouiller » quiconque de l’autorité dont ils l’ont revêtu. « Mpuòpò » c’est le petit peuple.
[32] « Cu tùka » appartient à la série « cu tùnda, cu tùnga, cu tùmba, cu tùnka, cu tùnja, cu tùpa, cu tùba; cu cyùka, cu cyùnga, … » « Cu tùka » c’est « qualifier ». Ditùku c’est un laps de temps significatif, meublé de faits, de souvenirs. Ditùka dibì, mauvais qualificatif, c’est une insulte, une charge, par opposition à « cu tùkula » : arracher.
Lùtùkù : c’est le jeu où l’acteur en piste désigne celui qui le relaie. Lùntùkà c’est « l’élection », « le vote ». Batùku : les électeurs; batùka : les élus, les qualifiés, « mutùkwa »: élu à vie; « katùku » : grand électeur.
[33] Nkòngòlò : cialula nkòngo, professeur.
[34] Mawueja est un mot qui résulte de l’agglutination de « Màamù wudi wu wueja », comme « mànsèbà » procède de « màmmù wu acu n’sèba ». « Cu sèba » c’est protéger et « cisèba », la protection. Mànsèbà veut dire « ndeji ». Quant à « cu wueja », il exprime l’éclat : cu enza wè’wè’wè. Màamù c’est Madame ou Maman (que l’on vouvoie) tandis que « màmmù » veut dire « mère » (que l’on tutoie). Mawueja : La maman éblouissante de lumière. Le lecteur peut rapprocher ce concept de celui de « Màwwù wa bukelenge » : l’origine luba des choses est du féminin. Les déclinaisons du mot donnent :
« mawùaja » : immuabilité ; « mawuuja » : puissance divine; « mawuoja » : grâces divines ; « mawueja » : splendeurs ; « mawuija » : colère divine.
[35] Cu nangila est un applicatif de « cu nanga ». Ce n’est pas de cela qu’il s’agit dans « Mawueja A’nangila ». Ici, la forme « nangila» appartient à l’équivalent du passé simple français. A la forme négative, on dirait « Mawueja c’A nangila ». Mais comme Il conclut chaque acte de création par l’approbation que cela était bien, le “c’” de négation tombe pour laisser place à l’affirmation « Mawueja A’nangila »: « Mawueja qui voulut toute chose ».
[36] Ka c’est le génome, l’ensemble des gênes constitutifs d’un être. « Mba » c’est le contenant ou la matrice. Ainsi nous avons « cisà » et « cisàmba », ce dernier étant l’habitat de « cisà ». Nkambù est donc l’origine de nos gênes. L’idée ici est celle d’affirmer que tout émane de Lui. La forme « nkambwà » est souvent utilisée par impressionnisme, comme dans « kapumbwa », au lieu de « kapumbu » (qui barrit), comme dans « cimpìdìmbwà », en lieu et place de « cipìdìmbà » ou « cimpìdìmbà ».
[37] C’A’fuàlà est une négation à l’ancienne appliquée au verbe “cu fwà”. Elle est aussi usitée dans “c’à’vuàlà” : allergique au port de vêtements. C’à’fuàlà c’est “immortel, éternel”.
[38] Cipidì c’est une structure : cipidì cyà muonjì, cipidì cyà nzùbu. Mpidìmbà c’est donc la matrice des structures, l’hypersystème. L’idée est d’exprimer que de Dieu émane toute chose, toute structure, toute vie.
[39] Ciama vient de « cu ama ». C’est de ce verbe que l’on tire « Muami ». Qu’est-ce à dire? Le passif de son envers est « cu amuka ». Tronqué, il donne « ciamù » : produit de concrétion. Il en résulte que « cu ama » c’est s’évaporer, devenir un éther, un esprit. Muami c’est donc l’intercesseur, le berger des âmes. Ciama c’est l’esprit..
[40] Kalunga : artisan, ingénieur. Il s’agit donc d’un artisan, d’un orfèvre invisible dont les œuvres crèvent les yeux de beauté.
[41] Ngomba-ngòle : le zèbre. Il est un cheval dont la robe est un surajout purement artistique, œuvre de Kalunga.
[42] Divuayì est une forme tronquée de « cu vuayila » comme « citàdì” » l’est de « cu tàdika », « nsomò » de « cu somona », « mùpanù » de « cu panuna », « dìkalù » de « cu kalula », « ciamù » de « cu amuka », « dipì » de « cu pika », etc. Divuayì c’est le frisson, l’onde, la vibration qui, ici, imprime le rythme à l’univers.
[43] Cu taèbwa revêt la forme d’un passif exprimant une sanction selon un tarif connu. Il est de la famille de « cu tèlla, cu tèjja ». C’à’taèbwà c’est l’innommable. Le proverbe dit, en effet, que l’animal s’attrape par la queue, l’homme par le nom mais Dieu ne peut l’être ni par l’un ni par l’autre. L’impressionnisme pousse plus d’un à substituer à « c’à’taèbwà », l’expression « cìtaèbwà » qui, n’étant plus une négation, produit le contresens par l’affirmation que l’on « peut le nommer à tout bout de champ ».
[44] « Bù à dya mbùji, ca bù dyi mùntwù : mùntwù ng’wù abàendè wa Mawueja ». Dans le plan horizontal des relations entre un homme et ses semblables, prévaut le geste gratuit, d’hospitalité; en revanche, dans le plan vertical des relations entre Dieu et l’homme, tout est payant : c’est du donnant-donnant. Il importe de bien interpréter le sacrifice à faire. Quelque sanglant que peut être un sacrifice vu en songe, il ne peut être autre que celui d’une chèvre ou d’un bouc.
[45] Cu jiuja : réaliser, concrétiser quelque chose.
[46] L’invisible expliquant le visible, il faut remonter à la cosmologie bantoue.
Selon celle-ci, Dieu ne paraît pas sous le même jour qu’en Occident.
Il est unique. Il est, avant toute chose. Toute la création est sortie de son être. Il ne l’a pas tirée du néant. Il y a du divin dans toute chose. Il y en a plus dans l’homme que dans toute autre chose sur terre. Il y en a beaucoup plus dans les êtres de l’invisible.
L’homme étant un enfant de Dieu, tout serait comme dans le meilleur des mondes, si une rébellion n’avait éclaté dans le monde invisible à la suite d’une faute ayant entaché la création. Il s’en est suivi un désordre tel que le monde actuel est une création en transition vers un état de stabilité. D’ici là, il est le siège d’une contradiction permanente entre le bien et le mal, le juste et l’injuste, le bon et le mauvais. L’homme en est affecté tout en gardant son pouvoir de sortir de l’invisible de la pensée, par la parole, la force qui rend cohérente la réalité. Par le rituel, il permet aux forces de l’invisible de mettre de l’ordre dans le monde visible. Par la science, il règle son comportement sur la marche du monde. Par exemple, l’information météorologique l’amène à se prémunir d’un imperméable et d’un parapluie quand il sort de chez lui. La technologie lui permet de capter l’énergie de la nature, par exemple, et de la mettre à son service. Ainsi il forge des houes, des lances, des machettes. Ainsi il fabrique du sel au potassium, de la bière, du vin de palme ; il construit un abri, un grand palais, etc.
Du fait que l’homme dispose de 9 orifices par lesquels son sein est en contact avec le reste du monde, il a été tiré une arithmologie. Celle-ci a, par exemple, amené l’Empire Luba, notamment dans son extension chez les Bakwa Kalonji, à mettre sur pied 9 pouvoirs. Il s’agit: du pouvoir de la terre, du pouvoir de la guerre, du pouvoir du calendrier agricole, du pouvoir fiscal, du pouvoir de l’organisation des fêtes, du pouvoir de la chasse, du pouvoir de la décoration et des toilettes du chef de l’Etat, du pouvoir religieux, du pouvoir de procréation : le Muànàana l’exerçait lui-même. Il avait droit à plus de femmes que tout le monde. Il ouvrait son pays à l’immigration et accueillait les immigrants à sa cour. Il avait le devoir d’étendre le pays et d’accroître la population par des alliances et par des conquêtes.
A part la spécialité, aucun pouvoir n’était au-dessus d’un autre. Personne ne pouvait exercer le pouvoir d’un autre. Tout changement donnait lieu à une concertation générale et il n’était décidé que par consensus.
Quand le muànàana était poussé à l’abdication, tous les autres tenants de postes s’effaçaient avec lui, même si l’initiative venait d’eux ; ils faisaient place à ceux qui, par un acte libre et spontané de candidature, s’étaient mis, en stage auprès de chacun d’eux pour lui succéder, le cas échéant.
Quand le muànàana mourait, ils se retiraient de leurs charges respectives, automatiquement car ils étaient les membres d’un même être symbolique.
Les 9 dignitaires n’étaient jamais de la même famille ni du même village. Ils venaient de divers clans. Ils constituaient les nervures de l’ethnie. Ils constituaient ensemble un être symbolique, muni de 9 pouvoirs, en guise de 9 orifices. C’était leur style d’expression de l’idée d’une « équipe dirigeante ».
Devant des conflits, ils ne se souciaient pas seulement de l’application de la loi ; ils mettaient en avant la préservation de la paix. Celle-ci passait par la non humiliation de celui qui était dans tous ses torts, notamment.
Personne n’incarnait la loi car aucun mortel ne pouvait l’incarner. Il se serait mis en danger devant quiconque aurait tenté d’abattre la loi pour s’en affranchir.
Pour cette raison, la garde de la loi et la force de coercition étaient confiées à un être envoyé dans l’au-delà, à cet effet, au cours d’un rituel public.
Le « bouc émissaire » n’était pas un bouc mais un chien.
Le « chien émissaire » recevait un coup sur la tête de la part de chaque membre de la communauté, jusqu’au dernier. Mort ou vif, il était alors enterré comme un homme avec mission de devenir dans l’au-delà le gardien de l’ordre ainsi scellé. En cas de crimes individuels, le recours était fait à des breuvages de vérité.
Pour l’essentiel, il était fait appel à la superstition pour obtenir une modification de comportement.
L’avenir comptait plus que le passé, la réconciliation plus que la raison, la paix plus que la réparation. La justice des hommes était sollicitée, même par un coupable, pour en obtenir l’amendement du jugement implacable du « chien émissaire ». L’époque précoloniale demeure, dans l’imaginaire des congolais qui en ont connaissance, l’âge d’or de la coutume et de la paix.
Le développement moderne n’était pas à son agenda. Ce qui importait c’était d’avoir une place sous le soleil, d’occuper sa place dans le monde, de vivre en harmonie avec le monde jusqu’à rejoindre, innocent, les ancêtres dans l’au-delà.
Tout pouvoir, dans ce schéma, donné tout à l’heure, repose sur un réseau. Il est une hiérarchie. La hiérarchie est ici mise en avant. Elle ne gêne pas. Puisque personne n’est totalement au-dessus de personne. Les pouvoirs sont, en effet, « nattés », selon l’expression du ciluba. Les hiérarchies sont entremêlées. Un chef, quel qu’il soit, a toujours un chef au-dessus de lui : son beau-père, dit-on.
La hiérarchie est dans la nature des choses. Déjà, à la naissance, chaque enfant vient au monde avec un titre spécifique. Il est « ntùmbà », si c’est sa première incarnation. Il est « ngalula » s’il vient après trois enfants de sexe opposé au sien. Il est « jumeau ». Il est « kàtùmà » s’il est le dernier des triplés, etc.
Le titre de naissance est signe que chacun est venu au monde pour une expérience spécifique à vivre. Il revient évidemment à la société de donner aux enfants nés inégaux, en titres, en poids, etc., l’égalité de chances, au nom de ce qu’ils partagent : le même sang, la même condition, la même école, la même génération, le même métier, la même langue, la même ville, le même pays, la même histoire, la même culture, le même genre humain.
Ainsi, derrière l’arbre des hiérarchies, se tient la forêt des égalités. Les axes d’identité sont des axes selon lesquels se développent des solidarités de lutte pour la vie, pour la perpétuation du groupe. Une hiérarchie est une structure d’encadrement d’un groupe et une identité est une force, le contour d’un marché. Les identités mettent en évidence leurs complémentarités. Celles-ci sont une base des échanges et une justification de la solidarité.
Quant aux droits de l’homme, leur notion est évidente.
Ils résultent du respect dans lequel il y a lieu de tenir « l’enfant de Dieu » ou « l’homme créé à l’image de Dieu ». Le mal étant à l’œuvre, la reconnaissance des droits de l’homme n’a pas été acquise sans mal. D’abord, les pharaons ont affirmé qu’ils étaient seuls porteurs d’âme et seuls appelés à connaître l’éternité. Ils ont réduit les hommes au rang de bêtes. Ils les ont utilisés, sans pitié, dans la construction des pyramides de leur demeure éternelle. Cela a duré jusqu’à la révolution osirienne de 2001 avant notre ère. Celle-ci a reconnu que chaque homme a une âme et qu’il a droit à une tombe, après sa mort. Les droits de l’homme, ainsi créés, ont permis, même à des esclaves, d’avoir une propriété privée. Le fondement des pratiques était que les relations verticales entre Dieu et l’homme sont payantes, à coup de sacrifices et d’offrandes et que les relations horizontales, entre hommes, sont gratuites, empreintes d’hospitalité.
[47] Un comité, une commission, une équipe ou un groupe de travail.
[48] Cìmuèba : symbole.
A ce propos, il est important de noter que l’avatar de Dieu sur terre est de représentation plurielle; il ne peut être une quelconque unité; il ne peut être un homme, quel qu’il soit. Les « 9 pouvoirs » attribués aux « 9 ba-mènà » ne sont rien d’autres que les 5 sens d’un être symbolique. « Lulelu » c’est, quelque part, le « toucher » auquel peut aussi être ramené tout sens. Il est donc le totalitarisme potentiel. De là la nécessité de bien l’encadrer. La colonisation belge l’a plutôt libéré et, de ce fait, elle a fait exploser l’édifice tel que fondé par les « ba-mùata ».
[49] Bumwùnùjì ou cimwunuji : l’unité, la cohérence, la cohésion, etc.
[50] Dicì : l’oreille droite, l’ouie de longue portée.
[51] « Président de l’Assemblée nationale ». Ntìtta vient du fréquentatif « muitàìta bùatu ». La réduction vocalique est de la même nature que celle réalisée dans « Cìtìttà », issu de « Cììtàìtà ».
[52] Lucì : l’oreille gauche, l’ouïe de faible portée.
[53] Président du Sénat lequel sénat est une commission des affaires étrangères s’occupant des frontières internes et externes.
[54] Lùiswu : l’œil gauche, la vue de faible portée.
[55] Dìiswu : l’œil droit, la vue de longue portée.
[56] L’autorité religieuse, en charge d’intercessions.
[57] Diwùlu : la narine droite, l’odorat de longue portée.
[58] Chef du régime d’exception : seul au pouvoir en tant de guerre; ministre de la guerre et de la défense.
[59] Luwùlu : la narine gauche, l’odorat de faible portée.
[60] L’autorité suprême des eaux et forêts, réglementatrice de la chasse et de la pêche ainsi que des sites labourables.
[61] Dishìku : la bouche, orifice centripète.
[62] L’autorité fiscale suprême; ministre des finances; président de la commission de gestion du butin de guerre.
[63] Lushìku : l’anus, l’orifice centrifuge.
[64] Lulelu : la procréation, le méat
[65] Une espèce de super ministre de la population.
[66] Directeur du Cabinet de muànàana : premier ministre du cabinet de paix dans lequel siègent, auprès de muànàana, des ministres d’Etat ou Bànzà’bànzà, des ministres ou Bànzà et des vice-ministres ou Kabànzà.
[67] Dignitaire en charge des ébullitions de muànàana mais aussi le gardien de son arme, mùelè.
[68] Chef du protocole de la Cour.
[69] Ministre en charge des affaires de la Cour de muànàana.
[70] Déformation de « ngàoya muàndà » : rapporteur de l’Assemblée nationale.
[71] Vice-président de l’Assemblée nationale.
[72] Diplomate.
[73] L’historien ou l’historiographe, l’archiviste, le mémorialiste, etc.
[74] kaàlùlà : auprès de l’autorité fiscale, il s’agit de percepteurs d’impôts.
[75] Muelèfù : l’âme.
[76] Les cinq verbes qui gouvernent les cinq sens, sont : cu umvwa (pour l’ouïe), cu omvwa (pour la vue), cu imvwa (pour l’odorat), cu emvwa (pour le tact) et cu amvwa (pour le goût).
[77] Mbessa mutuòla : demeure somptuaire, bien aménagée, palais ; il existe dans la montagne de Nyemvwà, « la Montagne dont l’escalade est une torture même pour des athlètes bien entraînés ».
[78] Kadìmbi mort, sa descendance écartée du pouvoir, le Kànseyà disloqué, le chef des gardiens de sa tombe se proclama lui-même « mulopò Mbaaya » et, de ce fait, il régna sur tout le pays de Cituòlò.
[79] Cu tuòla : aménager.
[80] « cu nyemvwa » : avoir un relief tourmenté en plus d’un site ; n’être accessible qu’à celui qui s’inflige des « tortures », être inaccessible.
La montagne Nyemvwà est le lieu de tortures pour quiconque s’y aventure pour troubler la quiétude de Kasongo Kàdìmbì.
« cu nyembwa » : avoir le physique d’athlète, être endurant, contorsionniste ;
« cu nyieba » : de profiler, se sculpter, faire du sport.
[81] « cu mona » : fendre sa coque pour sucer la sève, l’humus.
[82] Il ne s’agit pas de compter les étoiles mais d’interpréter quelques constellations d’étoiles.
[83] Muvu : le double ou le répondant.
[84] Dìiba : le soleil ; njimbù : l’ourse ou les étoiles circumpolaires ; mbwa : Canis Major ou canicule ; nshìndì : Sirius ; cìfuèbè muulu : Orion ; cidimina nzaji : les Pléades ou l’épaule du Taureau.
[85] On peut relever aussi que les voyelles du ciluba sont, apparemment, au nombre de cinq et que les consonnes qui mutent devant la voyelle « i » sont au nombre de cinq, que les particules de classe du pluriel sont au nombre de cinq,….
[86] Il s’agit de : tàatù (tàatù mukuàbò, tàatù mukàjì, tàatù muenu, shà), mààmù (mààmù mukuàbò, mà’muenu, hinà), yiàyì, tùùtù, mànsèbà, mankàshì, bàya, kàakù, mènà.
En fait de couples, on peut relever aussi dans la langue, le couple des particules de classe « lu » et « di », le couple des tons haut et bas dans un verbe de mêmes syllabes et, dans les préfixes vocaliques, le couple « o » et « u », le couple « e » et « i », le couple inertiel « a stationnaire » et « a uniforme »,…
[87] On peut aussi relever que les particules de classe du singulier sont au nombre de neuf, que les modes de conjugaisons du ciluba sont au nombre de neuf,…
[88] Ce cérémonial remonte à l’Egypte antique. Il est à remarquer que le plateau de Ngoma Diitu s’inscrit dans le même fuseau horaire que Le Caire, que « Kabàlàshìpù », la traduction du mot « renaissance », désignant initialement « le premier mois de l’année », désigne aujourd’hui le mois de juin, que « mupaètà » ou « musongò wà nzùbu » tient lieu d’obélisque, que le nom de « Mushidi », nom d’initiation de Mutòmbò Kacì et aussi le nom du marché de Cìbàtà, veut dire « Egypte » et qu’il dérive de « cu shidimuka », de « kusirimuka », « msirimu », « msiri », et donc de « msir » ou « masr » : l’Egypte, en arabe.
[89] Bukelenge : la citoyenneté. « Cu kela » c’est s’asseoir, en kiluba; « nge » c’est la peau de léopard. Mukelenge c’est le citoyen qui n’est jugé qu’assis sur une peau de léopard et qui n’entend le verdict d’un jugement le concernant qu’assis sur une peau de léopard. En revanche, « bukalenga », c’est l’autorité coloniale ; le mot appartient à la série « cu kala, cu kaleka, cu kalaebwa, cu kalenga » ; il est l’expression de « l’autorité de fait ». Il y a donc une différence entre « mukalenga », autorité coloniale ou son représentant médaillé et « mfùmu », un chef traditionnel.
[90] Munungu : courtisan, fonctionnaire.
[91] nkòlòkònzò : maître; nkùlùnjì : homme de culture.
[92] kànkòlònkònkò : l’université, lieu où se traitent les questions essentielles.
[93] Cu yumba : conseiller, assister quelqu’un.
[94] Cu uka nè cu oka : tresser, un fil pris et un fil laissé ; cu uja : mettre en jeu, susciter un enjeu ; cu oja : porter de l’intérêt sur quelque chose.
[95] Bukunkàmà : la souveraineté.
[96] Mukùngàmù : discipline.
[97] Nsùnzù, arrivé veuf et sans enfant à Mìntembele, fut marié, comme Luàsàmbuta, par les soins de Kàdìmbi. Il n’eut alors qu’un seul enfant : Kanyiki. Lorsque Kalonjì Milàbì fut chassé de la Cour de Kàdìmbi, pour avoir détourné Kabedi a Hilunga, fiancée de Kàdìmbi, c’est Kanyìki qui prit sa place de “mulunda” auprès du “muànàana”.
[98] La volte-face de Kalonji vis-à-vis de Kadìmbi lui valut divers commentaires.
Ceux qui l’approuvaient disaient, de lui :
« C’à paebwa kù mìnwù, cièndè cì àcu dy àngacila ky cikùlù ».
Ceux qui le désapprouvaient disaient, de lui :
« Cìdì mu mashìnda :
bà cì pa bukelenge, cì kèba cu bènga,
cì mòna byà ku bukelenge,
mucìma muunda wù’kèba cu tùcka! »
[99] « Citefù » renvoie à « tef », de l’Ancien Egyptien. En cette dernière langue, il signifie la « justice ».
[100] Kayùmbì : un conseiller.
[101] «Citèndà a mfùmu» m’mùmwè naè : « kabalù kà mfùmù ». La pratique sociale était telle qu’en cas d’un choix délibéré d’adopter quelqu’un, on faisait tout pour taire et ignorer son nom d’origine pour que prenne mieux son nom d’adoption, suggéré par la majorité des gens, en vertu de sa personnalité.
[102] Nsankùlu ou Nkankùlù ou Kankùlù : riche en sardines (nkulu).
[103] Dìolo : le Nord ; Lùolo : le Sud ; Lùilù : l’Est et Dìilù ou Dìelù : l’Ouest. Le cilubà désigne aussi le nord par « Dishidi » et le sud par « Disùlu ».
[104] Kàlùmbu pris pour « c’àr lùmbu » veut dire : « domaine réservé » ou « domaine interdit » : bulaba bù càyì cu lùmba.
[105] C’est la raison pour laquelle, il est affirmé que Cimànga Ciaba, Ngandu Kàshìlà et Mbiiyà à Wodyà ne sont pas porteurs du sang de Kalonji et qu’ils sont des demi-frères de Bakwànga et de Bakwà Nsumpì, porteurs du sang de Muamba et de Mutòmbò ; en vertu de quoi, un ami mukwànga n’a de cesse de me mettre sous le nez que nous sommes du pays de « Cinq Ci » ou « Ci cianza » : Mpukà Cintònta, Nsumpì Cibààlà, Cikùna Mukwànga, Kalonji a Cimànga et Mulumba Cilèwù. En cela, il n’a pas tort ; les enfants indiscutables de Kalonji sont : Mbùyambà, Nkòngòlò et Lutùmbà Wudìle Buatu.
[106] Cu puoya : récolter en masse.
[107] Cikondo cì banjìjìla’ye Mujìnga nè Nsàmba mu lubànzà luèndè, Kalàllà wùvwa mu lufuìlà lwà mamùendè wa Mutòmbò Ntalaja nè wa Masengu. Pa nànku bà mù enzèle : ewu mùadì, wàwa cìkala-mùadì.
Ky ndelangànyì yà bàanà baàbò cu mù petela’yì mpùngà wa dìina naè, « Baena Kalembà », naè, « Baena Luùngù », naè, « Baena Kamuàlà ».
[108] Kàzùlukù s’écrit normalement « C’à zùlukù » et veut dire « celui qui ne démissionne pas » ; il a, en effet, été « ntììta » sous Mukelenge Ngandu et sous Lukùsà Mudìngabò et c’est lui qui installa Cimànga Kàdi Mbowà, comme « muànàana ».
[109] Kàzùlukù est pris pour « c’àr zùlukù » : celui qui ne démissionne pas. C’est le fait d’être « ntìtta », sous mukelenga Ngandu, sous Lukùsà Mudìngabò et sous Cimànga Kàdi Mbowà qu’il s’attira le surnom de « Kàzùlukù ».
[110] Les deux mots désignent l’Egypte. Mushidi vient de l’arabe « Msir »; il donne le verbe « cu shidimuka ». Cìbàtà vient de « HiquPtah », en ancien égyptien, devenu « Egyptos », en grec puis « Egypte », en français !
[111] A l’instar de Kabòngò Katombà, chef de Bena Kalambayi, qui interdit, à ces derniers, de faire du commerce, de peur que certains d’entre eux ne trouvassent, comme lui, les moyens d’accession au pouvoir, par le commerce, Mutòmbò Kacì appela, auprès de lui, Kapinga wa Kacì, pour que personne d’autre ne fût initié par elle. Le prix qu’il paya fut que son fils, Lutòngà, encore mineur, lui succéda, sans initiation aucune. Il s’ensuivit sa relégation, qui fut l’occasion, pour l’Administration belge, de créer la « chefferie de Bakwa Kalonji » et de bouleverser tout l’édifice constitutionnel mis en place par Kasongo Kadimbi. Kabengele Dibwe fut mis en place, en 1934, et tous les « mènà » supprimés et les « résistants » relégués, en 1940.
[112] Bukalenga : est la colonisation, en tant que pouvoir exercé, sur une population, par un étranger, au profit de l’étranger; c’est la colonialisation ou le mimétisme colonial éxercé, par un pouvoir de couleur autochtone, contre une population sur son territoire nominal.
[113] Nkìmbwà : phylarque.
[114] Shàntàndà : gouverneur de province.
Au sujet de la liberté de l’Etat de porter à la tête d’une chefferie un homme de son choix, le cas de Kabeya Nkàshiàmà est éloquent. Il était ressortissant de Baena Mukendi, dans la Collectivé non chefferie de Kalonji Sud d’alors et il était fait, par l’Etat, le chef de la Collectivité-chefferie de Lùkàlabà, tout en comblant, dans l’imaginaire de Bakwà Kalonji de toutes les collectivités d’alors, le vide de l’autorité communautaire traditionnelle.
Dans ce domaine politique, on n’en est pas à une contradiction près. Mukendi Ndonda était fait chef de la Collectivité-chefferie de Lùkàlabà, à la suite de Kabeya Nkàshiàmà, mais il fut mis de côté, sans procès, lors de la « résurrection » de la grande chefferie de Bakwà Kalonji avec à sa tête Mutòmbò Kacì V nommé par l’Etat et ressortissant de la même ancienne Collectivité-chefferie de Lùkàlabà. Pourquoi l’Etat l’a-t-il nommé sous le titre de Mùtòmbò Kacì V ? L’inscrit-il dans une dynastie ? Si oui, il y a eu Mùtòmbò Kacì wa mìntenga, ainsi nommé parce qu’il comblait sa petite taille par le port d’une longue touffe de plumes sur la tête ; il fut le numéro 1 de la « dynastie » mais « muànàana traditionnel de Bakwà Kalonji et Bakwà Mulumba ». Il ya eu Kabèngèlà Dibwa, premier grand chef de la chefferie nommé par l’Etat ; il est considéré comme le numéro 2 de la « dynastie ». Il y a eu Kabèngèlà Lutòngà, nommé, par l’Etat, grand chef de la chefferie précédente amputée de Bakwà Mulumba ; il est considéré comme le numéro 3 de la « dynastie ». Le numéro 4 est-ce Kabeya Nkàshiàmà, est-ce Mukendi Ndonda qui ne sont pas de la famille de Mùtòmbò Kacì ?, est-ce Muela qui ne fut nommé par aucun acte de l’Etat ? Est-il considéré que le numéro 4 est Muela institué chef de Baena Kalààlà exclusivement et considéré par eux comme chef légitime d’un pouvoir usurpé par Kabeya Nkàshiàmà et Mukendi Ndonda ?
La réponse est évidente : le candidat est nommé sous l’identité qu’il décline lui-même ; l’Etat est opportuniste en cette matière : il prend les choses telles qu’elles se présentent. Par ailleurs, l’Etat fait ce qu’il veut, sans se référer à l’avis de Bakwà Kalonji de la chefferie ; il en modifie d’ailleurs les limites comme il l’entend.
[115] Les partisans de cette thèse appartiennent à trois tendances.
La première est celle représentée par Mùtòmbò Kacì V. Un jour que je me trouvais en son domicile de Kinshasa, en présence de son cousin Mpuoyi Kondòkò, lui étant un fils de l’une de mes tantes paternelles et l’autre un fils de l’une de mes cousines, il m’a consulté sur le grief que des gens lui font que le pouvoir des Bakwà Kalonji sorti du clan de Baena Kalààlà, à la mort de Lutòngà, ne pouvait y retourner car telle est la règle. Il admit ma réfutation de cette prétendue règle par le rappel du cas de Mbùùyì Cisùaka et aussi par celui de Kadima Kàzùlukù mais il rejeta fermement la moindre mention des « muànàana de la lignée de Hilunga Mbìdì : Kasongo Kàdìmbi, Kasongo Kùmuìmbà, Mukendi Kampema, Mukelenge Ngandu ! Bien qu’il porte officiellement le nom de Mùtòmbò Kacì, muànàana traditionnel de Bakwà Kalonji, il tient à l’institution taillée par les Belges pour son grand père Kabèngèlà Dibwa, dans ses nouvelles limites. C’est son choix.
Fortunat Mukendi Nyiny’a Tshisonga va plus loin. Dans les écrits qu’il consacre aux Bakwa Kalonji, il soutient que le pouvoir de Bakwà Kalonji a toujours été détenu par les Baena Kalààlà. Il met en scène un fondateur du nom mythique de « Mutòmbò Kacì wa Nsèngu Mukolè ». Sous l’influence de la Bible, il en arrive à la considération que Kalonji Milabì fut béni par Dieu à l’instar d’Abraham et il attribue 12 enfants, à Kalonji et en fait un Jacob Israël.
La troisième tendance est celle représentée par Kabeya Diba. Ancien de l’Administration coloniale, il tient pour seule vérité les propos consignés par les Belges dans leur effort de mise en place d’une administration indirecte de Bakwà Kalonji. Pour lui, il y a, chez les Bakwà Kalonji, un clan princier et un clan de roturiers, sans doute. Selon lui, la fondation du pouvoir est l’œuvre de Kabeya Nkòngòlò et donc le pouvoir est l’exclusivité de sa descendance. Quant à l’organisation dudit pouvoir, il l’aligne sur celle de la Belgique et il établit l’équivalence des divisions territoriales en conséquence.
L’un et l’autre s’adonnent volontiers à une généalogie où les personnages sont sans âge et où les échelles de temps s’écrasent.
Les vues belges font la loi au point que, dans « Luendu lwa Baluba » où, sans coordination, Mpoyi Lazare, met bout à bout, les écrits reçus de tous ceux qui ont la connaissance de leur histoire et qui ont voulu la consigner, l’histoire de Bakwà Kalonji est un chapitre parmi d’autres ; elle n’est au départ d’aucune autre ; chaque clan, voire chaque village est fondé, pour ainsi dire, par un fils ou un descendant de mulopò Kasongo Muine Kabanza, ou Kasongo Nyembo ou Kasongo Shankàdi, etc.
Cette tendance se poursuit et s’amplifie avec les mémoires et thèses d’étudiants, dans l’air du temps de recherche d’une identité d’indépendance ou séparatiste ou simplement d’auto-valorisation, bien loin de la rigueur de la science des faits qu’est l’histoire. Il y a donc, d’un côté l’histoire qui se réfugie dans le secret et la confidence et, de l’autre côté, le passé aménagé et réaménagé selon les besoins de la cause, selon notre formatage.
Le passé est parfois recréé pour servir d’argument aux controverses d’aujourd’hui. Dans « Les mythes fondateurs de la culture Luba », ouvrage édité par « l’Ecritoire », à Paris, en 2007, Aubert Kizito Ntite Mukendi, nous mettant en garde contre l’usurpation du pouvoir par des Congolais de double appartenance, met en scène Cienda wa Ndàayà : il lui attribue une origine angolaise ; il lui attribue un nom d’origine : Tshiendo ; il le présente comme un usurpateur de « buntìtta », chez les Bakwà Kalonji, au nom de Bakwà Mukendi ; il fait l’impasse sur son vrai nom de naissance : « Baloji wa Bàlonga » !
Ailleurs, parfois, les matériaux historiques reçoivent des interprétations anachroniques. Dans « Histoire générale du Congo », ouvrage coédité par CGRI, Duculot et Afrique Editions ainsi que par Agence de la Francophonie, l’auteur, Isidore Ndaywel è Nziem, soutient, comme argument de l’explication de la migration des Baluba, du Katanga vers le Kasaï, intervenu il y a quelques siècles, le surpeuplement de la région de Kamina, à cette époque-là, donnant ainsi à conclure que le départ de Kamina vers les « Mbìlànjì » d’une tapée de quelques deux cents hommes, généralement sans femmes ni enfants, suffit pour y rétablir un bon équilibre démographique ! Est-ce là un lapsus ou une expression subtile de la perception que nous serions en surnombre au Katanga ? L’ambiguïté est entière ! Tour de passe-passe ou passepartout, ici l’argument ne passe pas.
[116] Lunkambwàkùkù : la généalogie.
[117] Kabeya-Diba dia Mwanda : « Le système d’organisation du pouvoir coutumier chez les Bakwà Kalonji et les problèmes juridiques posés par le découpage de l’ancienne chefferie » Maison d’édition :GITM SPRL / Mbuji Mayi 2002.
[118] Fortunat Mukendi T. Ny., « Les Baluba-Kasaï », Editions Lubilanji 2003.
[119] Baena lufìckìayi : les africanistes.
[120] La démocratie que nous propose l’Occident est la sienne propre. C’est celle qui stipule que le gagnant de l’élection présidentielle, même s’il l’emporte avec 50,1% sur une participation électorale de moins de 50%, prend, néanmoins, seul, tout le pouvoir et l’exerce sur tous ; c’est celle qui, aujourd’hui, comme progrès, laisse survivre le perdant mais le verse dans l’anonymat, comme si ses électeurs n’étaient rien ; c’est la démocratie qui, hier, à Rome, précipitait le perdant, du haut de la Roche Tarpéienne. S’il y a une démocratie de luxe, pour nous, c’est bien la démocratie d’exclusion. Nous l’avons expérimentée et avons vu qu’elle ne nous garantit pas la paix car elle ne scelle pas la réconciliation au lendemain des élections. Nos moyens et notre histoire ne plaident-ils pas pour une démocratie de paix, par juxtaposition et coexistence tolérante ? Nous ne concevons pas une maison commune où des oppositions seraient systématiques, même sur l’air à respirer.
Dans sa conception, le « cìata » est un paradigme de garantie de la paix et l’une de bonnes sources d’inspiration pour le pays. Qu’a-t-on à aller chercher si loin ? Qu’a-t-on à perpétuer la colonisation ?
Qu’a-t-on à tarder de faire appel à l’Etoile du Ciel ?
[121] Mushikankùnda : fille préservée d’errance, fille protégée.
[122] En langage enfantin, « mà àmù » veut dire « fais-moi téter le sein», « laisse-moi téter le lait » ; en langage d’adulte, l’expression est devenue une catachrèse et « mààmù », maman, désigne celle qui protège, par tous les temps, le fruit de ses entrailles ; l’expression s’est policée ensuite pour, par vouvoiement, donner lieu à « maamù », madame : celle qui a extrait, de la nature, de son sein, un bout d’être, celle qui a mis au monde un non renouvelable, celle qui a puisé dans l’épuisable.
Le titre est conféré, à la femme, en vertu de son œuvre, en vertu de son exploit surhumain, le courage qu’elle a d’y faire face ne comportant aucune garantie de survie.
A un homme n’est attribué un titre dû à la procréation, tel que « shambùùyì », « shàbângi », que lorsqu’il est bien reconnu géniteur de jumeaux ou de plusieurs enfants, alors qu’une femme qui a cessé de concevoir après l’avortement d’un fœtus trop petit pour recevoir un nom, est honorée du titre consolateur de « m’wa-Kàmwà ».
[123] Mààwù : protectrice partout du menu petit être que nous avons été.
Mààwù wa Balèllè : maman issue de nos propres ancêtres : ce titre s’oppose à l’idée qu’elle serait venue d’ailleurs.
Chez les Peuls, Mawu n’est autre que le Dieu Créateur.
Tààwù : celui qui est le constant garant de la place sous le
soleil dévolue au menu petit être que nous avons été.
[124] Càbàlàshìpù : c’est le perpétuel, l’immuable, qui transcende tout renouvellement.
