Cìbàngà à cìbàngà
wa
« Lettre de 52 Pages »,
muawula kùdì
Ngalula Mpandanjila,
mutwà biala kùdì Nkùlù 13,
mudiànù wà
bukelenga bwà ciàtà bukààkàlà,
wùdi wù komena budimi bubùnda, ku
« Lumbaandì nè Tukunduluila biela
Etienne Tshisekedi wa Mulumba ».
Baanà baètù,
bàonso a baònsò,
bakùlù nè bitende :
Dibungama dinène dinènààyì
dìdì diodyo cimùmàmùmà :
dìdì cimùmà pa cinyongopelu bûngi,
pa luntèkentèke lutàmbe,
pa dibùla miakù yì àcu amba nàayì
cishìkùnkì nè matekete cyakàa,
bìdì bì tù fùdisha mupùùyà muunda.
Diètù dibungama n’dilààla diodi cimùmà,
bidimu vilu’vilu nè miènji bulubulu.
Leelù, nditùnyìka, nditaayìka,
mwù tùnyikà ciwùjà cibobà :
ca tuèna mwù àcu tànga cu pùwa,
bualu, madilu ha tùdì nàahò,
ca’ing’hà difù ditùùla,
ca’ing’hà muana mufingula.
Shiabàntù wùetù, Mukààkàla acu yiuka,
Etienne Tshisekedi wa Mulumba
ng’wa tuetu cu ambuluila ludìmi mukana, ng’wù a, tuetu,
cu ela lumbandì hànu lunène a nènààyì,
nè miyengà nè ngoma nè biondò,
mu muakulu wuèndè wà ku dibèèle,
muakulu wù vwà’ye yeeye munangà
hànu mwù nangìlè’ye dibèèle diinè.
Lufwù ca luèna ngènyi :
lùdi lù pìtula bilòbo,
lù vulula bantwu cianàànà,
lù kuàta balume, lù bàkula bakàjì,
lù dya naè bàana batekète,
lù tù puekesha binsònji nkòkà bodyabodya :
ebi bì tù tùùka muiswu,
bînga bì tù puekela muunda ;
lù tù pa kanyinganyinga bwu kà ntòtònji,
lù tù shìya nè cinyongopelu citèngàbàle
bwu mbuwù munène a nènààyì.
Tuetu, abaaba, ca tuèna badididi
bà mabèèla maicikija panshì ;
lufwù n’lùdì lu’tù’kòsa mutù nè cibààla :
Etienne Tshisekedi wùvwa
wùetù nsànga munène wa ku kaalà kwà njila,
mùvwà mù ìkishà bakùlù nè bitende :
tu mu tèèleja, tu mu umvwa,
tu mu tàngila, tu mu bandila,
tu mu tuucila bikàshi byakabyaka ;
wùetù, tuetu, muibidilangana nàendè,
bidimu mulongolongo,
muangàta kaaba kanène mu muoyi wùetù ;
nkòngòlò cialula a nkòngo :
tuetu tu mu bììkila « Mukùlumpà »,
bakàjì baètù bà mu bììkila « Ya Tshììtshi »,
baètù bàana bà mu bììkila « Papa Etienne ».
Kaaba kaonso aka n’kashiàla, leelù, katupù :
ca kuèna wu acu sàmba mukuèndè to.
Pànwu, ca paèna kàbìdì njila
wa mwù à, tuetu, cu tutakeena nàendè.
Cu jikija cuètù cwà lufuìlà elu
n’cu buoya maalu nè meiyì haèndè maamba
ècu bì ùwuja mu muoyi wuètù,
mu kaaba kàdì ka’mù’shiàla katupù aka ;
m’buètù bumpiànyi bù àcu kùba
mwù à, tuetu, cu lubuluka nàabù.
Nsànga hìdi hì ùpuka,
mitòmbòtòmbò ècu yì sasa’yì pa bikuuku;
yeeye m’mu’tù’sebèèla njila wù acu londa ;
naè : cu londa dìnzelè n’cu alula lumuma;
naè : cu londakaja nzevwu mu mupwa,
kay cu tàngà cu àcu pànduka lumuma;
yeeye ng’wu a, tuètu, cu shiàla nàendè
bwu mukàbà nè cilàmbà, bwu nshìngù nè busàngà,
bwu muonjì ne nshìngù, bwu mutù nè citùnji.
Bualu bwà nzànzànzà m’bwà ntùùkà wùendè nè bukemu buèndè.
Naè : m’mufùmìna kùepì, mutàngìla kùepì ?
Etienne Tshisekedi ca’im muangula mu njila to,
ca’im muzèmbè mulalùke mu’tù’lumbùkìla to ;
ca’ing wa ngalambudi nànsha ;
m’mumanyìbwa wuèndè muluòlò[1] ;
n’ciètù cyà mu diiswu :
cìdì ca cìyi cu pèmba,
cìdì ca cìyi panshì cu tuìla ;
m’mumanyìbwa muji wuèndè ;
m’mulela kwà Alexis Mulumba,
mukwà Ntombolo, mukwà Kanyìndà.
Kanyìndà kaayì ?
Kanyìndà tùùtuendè wa
Kasonga Katendè Mutù wà maayi,
Kanyìndà tùùtuendè wa Lukùsà Mudìngabò ;
Kanyìndà muana a butà wa Kalonji Kabula
Mpukà ;
Kalonji a Lukùsà, Lukùsà a Kabeya,
Kabeya a Nkòngòlò, mukùlù wa muena Nyembà ;
Nkòngòlò muana a mùkalà
wa Kabedi a Hilunga nè Kalonji Milabì ;
Kabedi a Hilunga Mucì Muana ;
Hilunga a Citènda a Mfùmù nè Binèènè ;
Citènda a Mfùmù, Mukelenge Mukàjì,
mulelà wa Kazaadi Milèlè ;
Kazaadi Milèlè tùùtuendè wa
mulopò Hilunga Liwù Shankàdi Wu a lèètà,
Kazaadi Milèlè : kìluòlò[2] wu buejèle bupòle
mu Kanyama ècu mù àndamuna’yè,
mu nkùmpa a lubòkò, pambèlu mu Kazaadi;
Kazaadi Milèlè muana a bùta wa mulopò
Kalààlà Hilunga a Mbìdì Nkole wa ku Diiba,
maayi mfùki a mukèlè wa Nsànga a Lubangu :
Nsànga a Lubangu : ditùnga dinènààyì ,
ditùngà dyà bupòle, ditùngà dì àcu dyà cu ukuta,
dì àcu kùmpa lubòko, mu bukelenge bwà ciàtà[3].
Nyòka c’àyi acù lela mùsodì,
cipesù ca cìyi acu lela cieleka,
cikelà ca cìyi acù lela nkulu :
Shiabàntù, Mutù mupùngìlà makunyì,
Tshìsekedi wa Mulumba,
m’musangù[4] mulelèlà wà Hilunga a Mbìdì,
m’mukenji munène mu’tù’fùùluluila baonso.
Wùvwa, bwu Hilunga a Mbìdì:
wù sòmba mu nkuasa, ècu uwula tèntè mu nkuasa,
nkuasa cà nyakamanangana,
bantwu ba’mu’cìnga, mwù cìngàcingà’bo mùantà.
Wùvwa luìdì lwà Hilunga a Mbìdì :
c’àvwa nè kaelè kasùma ku meinwu,
c’àvwa nè muelè muela lumpindà,
c’àvwa nè cingoma ku bianza,
c’àvwa nànsha naè kapaaya mu mpaayà,
wùvwa, yeeye, hànu nè diiyi mukana
nè mucì wà mukàndà mufìmpa ku minwu.
Lukebu lwà Hilunga a Mbìdì :
wùvwa wa mpàla wa lumuènu, mulengèle kuisu,
mulengèle bianza, mulengèle diiyi mukana,
mulengèle naè muoyo muunda;
wùvwa wa ntèèmà yì àcu umvwa musuala wà
kankenene ;
wùvwa cilòngo a lòngòlòngò wu acu
bandilabandila ;
wùvwa nsàla a nduba ku wuètù mùntenga a cifulu.
Buèndè bulelà nè Hilunga a Mbìdì :
wùvwa mukùnza
wa dikòbà dìdì cu dì tàngila,
bukùnza ècu saamina muoyi ;
dièndè dikòbà divwa bwu lupòse :
ca dìvwa dì laaba mfindu[5].
Wùvwa bulongo nè Hilunga a Mbìdì :
bualu mukenji wuèndè wùvwa wà diasa pànwu,
ditùngà dyà muoyo mulenga :
ditùngà dyà wu a dima, wù à nowa,
wù à dy tèèkela ku maèsà ;
ditùngà dyà wu acu dyà wù à dya,
ditùngà mpàcì dyà cibì m’matàndu ;
ditùngà dyà wu a lela,
wù à kolesha, wù à sèlesha ;
ditùngà dyà wu a mòna diiba,
wù à nuna, wù à mòna bankànà ;
ditùngà dyà bùsàmbààyì à sàmbààyì :
dìdì dìodì hààdì malanda hà dy punga :
kwà mukùlù kaèndè kantu,
kwà muakùnyà kaèndè paèndè kantu,
cu tuàla ku buana, tuo nèr ku bukunda ;
ditùngà dìdì bubanji bù lùmbukila bantwu,
mùdì : diàkalenge dilengèle a lèngààyì
n’dìdì muntwu nè muntwu,
bà dy kèbela biàbò biuma :
apaapa nkààyà a nkààyà,
pàpa nàka cianza mu cianza ;
ca dìyi dyà muntwu wù nyènga mukuèndè mpùku
ècu mu nyènga nè mukèlèkèlè wù àcu ashila biajì,
ècu mu nyèngela’pò nè lukìndà lù àcu saala nàalù ;
ca dìyi ditùngà dyà ntambwe wa lungènyi,
wudi wu pala abaaba bàdì nè nzala,
wù pa bàba nàka bàdì baukùta ;
ca dìyi ditùngà dyà mukwà matela,
dìdì bintu, biobi bimane cu suìka, bì kùtuluka ;
bì kènga, ku ditùku nè ku ditùku,
mwù àcu bì suìka ècu bì suìkulula ;
ditùngà dyà bu-mùntù bù fùma ku di’dy’cìpa se :
- c’Ì sekedi mukuànyì bupèlè ;
- c’Ì sekedi mukuànyì bulanda ;
- c’Ì sekedi muìnàanyì bupùmba ;
- c’Ì sekedi muìnàanyì bulèma ;
- c’Ì sekedi mbuànyì cipuopo ;
- c’Ì sekedi mbùanyì dipanga.
« C’Ì sekedi » m’mucìpu càfuàlà :
wù àcu tènga nàawù « t » lutanda,
wù àcu twà nàawù « i » kafulu,
wù àcu kòbeka nàawù « s »,
wà àcu kèmesha nàawù « e »,
wù àcu kùùkija nàawù « k »,
wù àcu dindika nàawù « d ».
Ca tù seki’seki muìnàetù :
bualu, ca tù manya’manya cì ìya’iyà :
cì ìya-iyà cì ìya-iya cioci nyimà à mucì !
Kùdì Tshìsekedi, tu a manyì sè :
cu akuila ditùnga ca cuèna
cu twà cwà mùselemba[6] to ;
tu a manyì sè : m’mudimu wà mashi ku meinwu,
wùdì cu kànkamikila muoyi muunda nkankanka ;
kàbìdì sè : bùyòmbò pa bùyòmbò,
bùcàyì bùobu acu manya,
m’bùtakataka ànu pa bùtakataka[7] :
bualu, bù à cuswa’cutanta, cuoco, cu tanta’cò,
hànu cuoco cwà makàsà hàbìdì :
edi : pa bì àmbaamba bantwu,
dikuàbù : pa mù èndaendà maalu ;
naè ditùnga ditùnga m’bûngì bwà ngavwà[8],
ngavwà wukà àvuavwà biuma bimunga [9];
naè : cu vudija biuma n’cudyà-cutaèka,
bù à bantwu bà vula, biuma bì vula ;
bualu, cu cìmuna bupèlè n’cu vudija biuma,
n’cu bì vudija, ècu bi àsakanangana ngavwà ;
kàbìdì kàbìdì naè : bàkuoko m’baìnaetù, m’bakuètù,
bà àcu akidila nè musàngeelu muunda tèntè,
bà àcu bìla, pa tùdì tuetu baonso bafùla,
ta m’balumbidi bà bulenga muunda muètù,
kàdi ca’im bà àcu lekeela buàsà nè cisamba,
bà tùpuila bùkuòkò mu bukuoko buàbò bàobo,
bàobo bà ciònkomoka, tuetu tu diòngola nshìngù,
tu sàmbana, tu lèpalepa, tu làka pa mabwa,
tu pèkesa, [10]abaaba pèkèpèkè, bàba nàka kesekese,
hànu bwu ca tùyi ditùnga a ngèlaèlà[11] muunda tèntè ;
m’mùmwè naè : bikàla, paètù,
bamunyina mu musokoko :
kay : tu bì tàngila, tu lènga, tu bì minyina mate ;
tu bì mòna, tu bì zakeela, ku bianza byà bazèmbè,
paètù ditùnga dimunga ngaèlaèlà bûngi cyakàa.
Kay kàbìdì naè : hu a pa kanyunyi, hu a pa kazuòlo,
diibà, dì àdì acu bùdika, mu’ètùetu, ciyiòle,
kanyunyi nékà bùùkilà kaoko bukuoko buàkò,
kà à twa mulèlù, kà à pingana kaoko kuàbò,
ta kà à tù tonuena meiswù hà mifuunu yiàkò,
naè : kuètù tuetu kùkaadi kuoko kuàkò kaoko.
Pànwu apaapa, ca paèna muntwu nànsha wumwe,
wudi, yeeye, muvwà cu pà fìla mukuàbù,
wudi wu acu pùwisha’bò nè cu fùdisha mupùùyà,
wudi wu acu pùmbisha’bò nè cu tàcisha ntàtu, to ;
naè : pànwu, muntwu, cièndè m’buèndè butànga :
yièndè nguvu, yièndè ngulu, muèndè mukana,
dièndè disokolola maalu nè dièndè difùka ngènyi,
bù à, yeeye, cu shìya cùocù, paèndè, pànwu apaapa,
dièndè paèndè dikàsà, dìdì, pààdì, dì funkuibwa.
Mu dikàsà dyà Hilunga a Mbìdì :
Tshisekedi wùvwa muimànyìne
bukelenge bwà ditùnga ;
mu’bù’jiukìla kuulu,
mu’bù’tàmbàkaèna bufùku nè muunyà,
mu’bù’muèna citàbèèlà,
mu’bù’cììshìla pambèlu,
mu’bù’saamìna,
tuonè ku di’bù’anguila lufwù ;
muoyo muunda hànu sè :
cu banza pànwu n’cu pà futa mabànzà ;
pànwu ca’im pà àcu sòmbela ditwà mubèlè ;
naè : bukelenge, ca bà bù làmbula mùntwù ;
wu a bù tuìla binwù panshì, bianza biolola,
awuawu kay yeeye wu adya acu bù kàmika’bò ;
naè : mukelenge mupàma nkuasa,
c’àena lukòji lulekeela cibànzà,
wùdi, yeeye, mutàci wa yòmbò,
wu acu kòla bàpèèmà, kòlàkòlà.
Mu lungènyi lùmwè nè Hilunga a Mbìdì :
mu muoyi wà Tshìsekedi, mùvwa sè :
bukelenge buinaenkè m’bukelenge bwà ciàtà,
naè : buobu ebu m’bwà « mushìya wa mushìya »,
bwà « cìmwè n’cinène, bìbìdì bîngi » ;
naè : ca’im bwà « cibàsa’c’à’èndi » to,
ca’im bwà càzùlukà, nkàndameena nzùlu mupàma ;
m’bwà buyonò[12]a bùcyà, buyonò buzùluìbù,
m’bù àcu lubuluja nàabù buètù bùpèèmè[13],
m’bù àcu twà nàabù mpàndà buètù butanci,
m’bù àcu pungakaja nàabù yiètù nkuòlò,
yì à, tùetu paètù, cu ciònkomokela’mù ;
m’bwà cidya cile cielela ci-bûngi,
dikàsà dìkolè dikàndameena bubalè.
Kàbìdì sè : cu tùngunuja ditùnga
ca’in cu ikala cìdì mu mashìnda :
cìdì cì bènga mùteetà, cì kèba mulengelenge ;
cìdì, cibùmùkù, cì bùmukà mucìma bùmùù ;
cìdì, buyonò buàcì cioci bupàma,
cioci cì bù pààna ku mitunda ;
cìdì cì twa bukelenge meiswu,
bùowa bù cì zàkaja mbàngà ;
cìdì cì mòna byà ku bukelenge,
mucìma muunda bùkùbùkù :
wù kèba, wuowu, cu tùùka.
Naè : bukelenge bukààkàlà[14]m’bu acu sadila bantwu ;
ca’im’ bù acu munyina bantwu mu musokoko nànsha ;
bukelenge m’bùkuòjì a bùkuòjì[15],
m’bùkuòjì bù àcu kuòjila, pa bùtùoke,
bukwa makòlò haètù, mu nkuòlò yiètù ;
bùkuòjì m’bùpòlòngì bwà mpolòngì ;
ca buèna mvità yì àcu luila lukebu,
ca buèna mvità yì àcu luila luìdì ;
ca buèna cìdììdì to, nànsha kakesè :
cìdììdì n’cìbàtà[16]cì àcu pùbakeena,
mwù dììladiilà, bàdì bà dììladiilà,
ba-ntambwe wa lùmanà midiòkò,
ba-misùndù yà buàsa a Lùkùùbwà,
bàdì : cu pàmiibwa Lùkùùbwà[17] a ditùnga
m’buzàmà cu fikiibwa diàbò Diulu panshì.
Naè : cialu ciashila bukwa’kuètù buonso
ca’in cì à, bubalè bukààyà, buobu pààbù,
cu dy kàyila’cì ècu cì àndamuna ciàbù èpelè,
buobu bùdì : ca bù manyi naè :
cu iba wa kalolo n’cu dy kàya diesè;
buobu bùdì : ca bù manyi naè :
kù fùmìnè mukènge nè diukuta,
kù pàtùkìle mbwa nè cikobo,
cì ènda cì kòbola hànu kobokobo ;
naè : muntwu cu tèèka cianza
hànu pa kaèndè pa kaèndè,
wu a cì tèèka pa mbungàètù[18],
awuawu wù à tù kèba diyiòyì ;
naè : bùkuòjì ca’im makùmbù àcu dy puuta nànsha;
naè : bùobu m’mudimwu wù àcu tùmikila bantwu ;
wù àcu bà kòwelela bupòle mu muoyo nè ku macì
nè cu bà kòlela mu dilonga dyà mukàndà
nè mu diasa matanda hà bilengè byà lukèngelu pànwu ;
naè : bùkuòjì n’cu muna byà pànwu ècu bì tekesha,
ca’in cu yòbuela angana mvità nànsha,
ca’in cu lòbela angana lufwù nànsha.
Naè : pànwu, ditùnga cu tanciibwa’dì
hànu diodi dinangà’àngàna ;
naè : ditùnga cu nangaibwa’dì
hànu diodyo dimanyaìbwa naè mu kakànu ;
naè : wu cà manyìna, kacya c’à nangìla ;
naè : wu cà nangìla : kacya c’à tancìshìla ;
naè : Diiba dyà muulu diodi cu tù bèdya’dì :
tu fuàfwa mashìka, tu kànyanyanya;
naè : dinanga kay muunyà,
wùdì wù tancisha pànwu.
Naè : wu cà pàmbàmbà cì ènzaenzà’ye
wù ènzaenza cimpambùmbù ;
naè : mwù longalongà muntwu bulààlu,
kay muèndè mwù lààlalaalà’ye tulù ;
naè : buètù buobo bulonga bulongàlòngà,
tuètù tulù tùdi hànu mukòdikodi pa wuowu ;
naè cu lubuluja lungènyi a ci-bûngi
lù àcu seleja naalù nsombelu pànwu,
n’cu lù nènkesha ècu lù àsakana angana.
Naè : pànwu, cishìmbì’diiyi dyà bùkuòjì
cìdi sè : wu a dy tuìla, wu a dy pelela,
kay wu a pà dya bukula
bù cà mù tùutàtuutà muunda.
Kàbìdì naè : cì à dima wumwe, cì à dya bangi :
hànu abaaba bà cì bobèshà nè hààbò matè.
Naè c’hù àmbi bukelenge bwà mukuèbè
naè m’bipèmbèpèmbè, bualu, buèbè paèbè,
yeeye paèndè néà bu ambà paèndè,
naè buobu pààbù m’bipèmbèpèmbè.
Etienne wùvwa muntwu wa mpolondo,
wùvwa, yeeye, mushìmì nè mpokolo,
bì sunasunà baena bùkuòjì bakààkàlà ;
bà « mukelenga a bantwu, bantwu a mukelenge ».
Bulelèlè,
ciambù cyà Hilunga a Mbìdì kay cìdì,
ku muunyà wà haèndè malonga,
citòlàkàna ngènyì bûngi’yì,
mu mutù mwà Tshisekedi.
Tshìsekedi wa Mulumba,
Uewe hudi mumòna pale ne pabì ;
hudi mudyà bibìshi nè byà bululu ;
mulààla pambèlu, mulààla mu mutaleela ;
mulààla mu mvùla, mulààla muitu,
mupèngula mu nkuolò, ku nciàmbà
ne ku matongo, mukena[19] kumbèlu,
mukenena mwà Mupompa a Mpànga,
mubèèlèle bubèèdi
mu bimbèèlè byà ku Luolo nè byà ku Diolo,
mu’car’kùùdìla muoyi kule-kule kule ;
ku Mputù, ku cipuidì, pa maèsà hà bazèmbè :
lutàtu luonso elu lutàcila ditùnga.
Pa bualu ebu, majambu ha tùdi tu qu ashila
n’ndòndò wu tù tuatwà sè :
Kongò, ditùngà diètù tùetu,
dì àcu kòla cu kòlela’mù,
dìdì cu kànda n’cu lwa luseelà,
tùetù, baena nshìngù wu cà nanga muonjì,
tu yà-ya naadì hànu kuokò kùdì kulengèle lengelèe,
kù acu dì pa, mu bianza, buyièkèlè’ètù kabùkabù ;
pa nànku, ciètù a ciètù n’cu dì sobuela,
mu bàkuòjì, hànu ba-mènàànà
bà àcu punga Mbungaètù,
ciètu’etu n’cì àcu dì pà luumù
hànu lunène lunènààyì,
nè ngabu wa nsanga’ètù,
mukwa buètù buonsò buètù,
mu dikànda buètù butànga :
yiètù mikàlu nè yiètù ngèlaèlà,
buètù bubanji nè buètù butanci
nè buètù’etu paètù bu-mùntwù.
Bàdi bà àmba naè :
« Kù yiile Nkole, wuàka shììkile,
baena dièndè ècu tùngunuka » ;
pà nànku, bi hùdì c’hùyi mushììkìje,
ciètù, tuetu, n’cu bì tùngunukila,
ciètù tùetu, bùkuòjì ca’im mpatà cu elangana,
bùobu n’ditùnga cu jiadidika jiajiaja,
ciètù tùetu n’cì àcu imanyina mulubù,
cu lubulula epù epù, buonso buela mu cialu,
ku disakula bilenge nè ku didyà cibalu,
bwà mbèlù yiètù pànwu, yionso a yionso,
mu nkuòlò nè ku matongo,
hì ènjaibwà yioyo diètu Diulu.
Bàanà baètù wa balèèlà,
Cisuku cìdi cì pya cì pya ècu dy kònga’cì ;
nyìnyi wùdi wù kola ècu mu dyà’bo naè kaelè.
Cu lààdila pa diiyi dìmwè, mu bùkuòkò,
kay buètù bulòbo a lòbo’àyì pànwu apaapa ;
m’mùmwè naè : bualu buonso a buònsò
ebuebu nùnku, bùobu n’kàanà kà bualu,
mu ditùùtù di’dy’kàmika,
dyà nsangà mu’tù’pàlakaji ngènyi,
diiyi dìmwè, cisùmà kùokù cyà dilambu sè :
cu bù àkaja kay cuètù cu ya muoyo,
naè : cu bù pangila n’kabùtù kaètù,
naè : cu tàpulukangana n’cu vingutukangana ;
naè : cu vingutukangana n’cu peepululuka ;
naè : bûngi, bu tùdì, buobu ca bùyi nsangà,
tudi bà àcu tònkesha’tonkesha bukelenge,
« tònko’tònko » ècu ela mu mpaayà.
Nsangà m’bu-wa-tààtù wa-mààmù,
m’buena Hilunga a Mbìdì bùmwè,
nànsha tu a mana bibanda, mpàta nè mikùnà.
Ditùùtù n’cinyì ?
Ditùùtù n’cu yà mùmwè bwà bù cya lùkàsà.
Nànku, bà shialè bà àmba sè :
kù yiilè Nkole wùaka shììkile,
Tshìsekedi ècu kù funkuina
basaadi bakààkàlà, bàobo cu tùngunuka’bò :
bualu : pànwu, kacya, ca pà dy àlula kantu,
kacya pànwu, ca pà jìmina kantu,
nànsha kantu kaoko bìshi kancingi ;
nànsha kaoko kasùkì kà ku mutù wà muntwu,
buàkò bù ikèèla hànu bukùdìmù, kacya ku mfùkilu [20];
kàbìdì, hànu kuoku ku mfùkilu a pànwu,
kànyìngu’nyìngu, kaasakana, kà aluìle mvùnda wa
mìnkòkà[21] yà « ntambwe kuàta wùebè, nànsha
mukwà mamùebè » ;
ekueku, tuotuoto paèndè wù bàngishisha mfuankà,
pa nànku awu, ca kuèna lubilu lù à pàndà nyama,
pàdì basaadi baasàkàna lusàlà,
lù asàkèènà biulà mukènge,
mukènge wù à panga pà àcu ikishila,
wù à fùla wuowo hànu fulafulaa.
Mukènge n’nzala nè lutàtù byà buàcyà’buìlà ;
lusàlà ku mutù n’cìnàmìnàayi cì àcu yì luisha nàacì.
Baètù, bàdì baumvwa naè m’bi’bà’pìta mutù,
bà lekà pààbò baètù baidikiji bà ìdikijà.
Mukùlumpà wùetù,
Bù àcu dyà, ùewe c’hù àkadi acu enda :
kuètù n’kùdì busa, n’kùdì mulengelenge ;
n’kùdì nsawula, n’kùdì bushongo ;
n’kù èlaelà nkuadì bibuòbò ;
n’kù diadyà nsenjì malèngè ;
cì àka qu fikìshà, ùewe kùnu, m’bukelenga.
Uewe cisèba cà tekeci,
nànsha mutwà mu cinwu,
tudi tu qu dila ;
tu qu dila ba’dy’suìka
nzujì a cìnkamba,
kakuàta byà muunda ;
tu qu dila ùewe wu a tù paèshi
tùshiolà twà mbidi wùebè
nè nshìmeetù wa mashi haèbè,
bù àcu ibaka bukelenge bwà ciàtà cikààkàlà,
muètù a muètù muonso a muònsò emuemu,
bwà butàngà bwà muntwu nè muntwu
ku mùsòkò wù àcu dy sòkelangana bulòbo.
Kàdi, c’hù tù shìyi nyimà a lubòko ;
lufù n’tulù : c’hùyi car lààla twà mulunguluku ;
hu a sanguka lùkàsà,
hu a vwa cu mana budimi bubanga :
kuètù, kù saayìlè’bo kà cà saayììbwà,
kù à bùdika ndululu, nzanzanza,
hì à tù tàpulula tàpùtàpù,
hì à tù pelula pelupelu,
hì à tù shìya tu pùmba pùmbùpùmbù,
kay kùokù, kù à, yioyi, cu diànjila cu cyà,
kay kùokù, kù à, bupòle, cu diànza cu tànga,
bwù à, buobu, cu tù tampakeena’bù.
Pa nànku awu, ùewe acu sanguka,
hù sangukilà hànu kuètù.
Kuètù n’kù àcu manya ècu manyununa :
mwù à kùoku cu nangiibwa’kù ;
n’kù àcu nanga ècu nangununa :
mwù à kùoku cu tanciibwa’kù ;
n’ku kaètù katààbwà kà àcu tààbuila.
n’kù àcu tààbuija tààbwà tààbwà ;
cu tààbuijila Kàanku nè Biduàyà,
Mingha nè Onùokòkò,
Perrò nè Kadòngò,
Kayumba nè Hirùng,
Kasongo nè Luàmbwà,
Maseki nè Misengààbò,
Kabundi, Mbala nè Mukènge,
mukùlù nè muakùnyà,
mulanda nè mupèlè,
muenyi, muikadi nè muzèmbè.
Kuètù, kù ikèèlà kwà milòwo nè muenya,
ditùngà dì àcu enda madìndà,
ditùngà di àcu enda mazengù ;
ditùngà, dì ikèèlà, kuonso ku tù càr yi,
diodyo ècu tù saamina muoyi :
muoyi wù kùyila bwu mpùtà muunda,
majìya hà tù sansakana sansànsansàa,
bwu kabuasa mu dikàsà ka’mu’asà,
kùoku kay kùdì cu tuàdijila budimi,
bù àcu mòna’bù mwù àcu dy punga’bù,
kùoku kay ku hù muènà diiba pànwu apaapa,
kay ku hu elèle yièbè nyiàshì yà bangabanga :
mu cimenga cyà Kanàngà,
mu Cimànga Mulamba,
mu Malandì haètù hà banyìnkà,
mwà Kàlàmbà mukwà Katawà
nè Nkonko muena Mutòmbò,
mwà Kabwa a Cibàka nè Buondo a Cibuàbwà,
mwà Matadi Bipèèlà nè Luizà Ka-Mààyì,
mwà Kàbèngà nè Luàndàndà,
mwà Konshi a Bulaba Mfìdi Mukùlù
mukwà Luntu lwà mutùnde mukùnse,
mwà Baeya Buanga nè Kamuìna Nsàpu,
mwà Mfuamba nè Cikela a Cibuàbwà,
mwà Muamba a Nkufulu nè Kanyuka Mutuòke :
mwà Kabàmbà mule-mùle mule,
bule bwu wu acu kòsolola bitùpà,
yeeye mutwà pânshì mutàmba nsùbu,
nsùbu yeeye cu mu tàmba’ye bule
hànu bwà bimanu biàndì.
Mu Malandi, mu Kanàngà :
muètù, mù tùfukulà tùwulù makànyà,
muètù mu hètaashè, mu bìlaala-kùùlù,
mù àkadì Kàsàayì, kaonso a kuònsò,
kà dy bìla, kà tùùla, kakètèje ;
mu Malandi, mu Kanàngà,
muètù mùdì malàndi, mùdì nsawula,
mùdì cu nwà maayì hà ku milonda,
hàdì cu nwà ca hà kuàta muunda,
mùdì cu dyà a cù diàyì n’cu dyà cinkùnkù,
mu tù cà nangìlà’nàngìlà, tuetu,
cu mòna wùetù muana wu fwa nzala ;
mu Malandi, mu Kanàngà :
muètù mù qu elà’bò cisuìshè,
mù qu tuìlà’bo dikàsà dyà ntàkìimbwà,
mù qu shiilà’bo ntànda c’à dy ongà,
sè : biùka pânshì mukuètù,
cialu ka’cì, mulùma a dintàntà,
wa ku Ciaciacya nè ku Munkàmbà,
wa ku Nyiabi : yà Bàdibàngà Kalùnde
nè Kàtèndè muena ngènyi wa Kabùokè,
bà lualwà mfità ca bà kuàta mfindu,
bàdì bà yì lwa hànu nè mìsà miela mu mpàayà,
bà à lwa bà à lwa, bàobo ècu dy nyianuna nàayì ;
ku Kabeya Kamuanga, ku Mbùshi Maayi,
ku Ngandanjika nè ku Cilèngè,
kù èlèla nkuadì bibuòbò,
nè kù diadyà nsenjì malèngè,
kùoku a kuòkù akuaku nànku aku,
kuoku, tàapù, kay ku ciswa cièbè.
Kuètù, hudi malelà mpàta nè mikùnà yionso.
Hudi’kù muipù wa Cituòlò,
Cituòlò wu cà fuìla peiwulu,
mu nzùbu muosha mudilu,
wu acu fuìla hànu mu lubànzà,
bakàjì bakotà mikààyà,
basùmpa miinshi muulu ;
hudi muipù wa Mulopò Mbaayi,
muipù wa Kankulu, muipù wa Nyemvwà :
mùdì mbeesa mutuòla mu lubuebwe lukolè,
nè nkuasa nè malààlù byà mabwe biadija’mù,
mù yiile Kasongo Kàdìmbi car dìmbamaena’mù.
Kuètù n’ku mikùnà mitùmbùke muulu mule:
mukùnà wà kamùngùlù wa Katengà,
wù bàndabandà misèmpèsèmpè,
wù cà bànda banyianà,
wùdì kàbìdì banène’mbèse ca bàyi mwù àcu sema ;
mukùnà mulungùlùke wa Ntàlangà :
wùdì mvùla wù nyianuna’anuna mbidi,
wùdì’ye, nànsha yeeye mukici bìshi,
c’àyi mwù àcu bombolola ;
mukùnà wùdì mvùnda wù saamuna’saamuna mualaala,
wùdì’ye, nànsha yeeye civubù bìshi,
c’àyi mwù àcu tentamuna ;
kuètù n’ku mikùnà mitùmbùkè
yà Kankelenge nè Kalundù,
kùdì kapeepèlè kà fùmfuluka,
kùdì muunyà mutuuyìle,
kù bàndabandà nsenjì nè nkala,
nyama yà mikòno hì shìkila,
nyòka hì nyiema mikùmà mituuta,
hì buela ku meinà, hì bùtama ;
n’ku mikùnà hìdì hì senguluka lusenga :
lùdì, muunyà wùowo muotòke,
luolo ècu engelela bwu maayì.
Kuètù n’ku miandà yì àcu anaana
nè yì àcu kù nangila a nangila :
n’ku ba-Hinàbànzà wa mu Mupondo,
wu tù leejìle mwù àcu abisha nè cu epela cingoma,
tuetu ècu fiekela bacioko mu nshìngù fyekefyeke ;
yeeye ècu tù pàndula, tuetu, ku dienda bupika.
Bì àcu nangila kuètù bìdi bûngi bodyabodya :
kuètù n’ku mishikankùndà hìdì nduolò nè milòwo,
hìdì : eyi luendu lulekelela, yàya luendu lwà kansukàla;
hìdì : eyi mbidi wa lusà, yàya mpàla wa lumuènu,
hìdì : kuiswu mimfuemfwe, dìiyi vuengavuenga,
hìdì : mimuemwe fùkùfùkù, meiswu muluòlò,
mèinwu hà’bàlakana bwu mìtùoto miela mukana,
kadiòngòlò lèbàlèbà : kapungila divuàla busàngà,
bulengèla-lèngèlaàyì, bwà cibùji nè bwà kambuìtà.
Mishika hìdì, ewu bwu ewu, ku lukebu nè ku luìdì;
hìdì bulongo mu bulelà, bulelà mu bulongo;
hìdì, mu mbuaya, hì kèba cu tùpika bu-mwa kàmwè,
mùoyi wà cu sambuka nàawù diikùmi hànu tandatanda;
hìdì, dyà mvità, eyi mikotà mikààyà, yàya hì èla kabuòbò;
buàcyà’buìlà, mu mvità yì àcu owesha nè cu diìsha :
hìdì : kavùla pambèlu yèbà’yèbà,
yìoyi miadi kayioyi’yioyi ;
hìdì: mu madilu, cu ela muyengè cu tènda,
cu jila didyà, cu lààla panshì, cu cììsha.
Cu bala wùmwè n’cu’yì’bala yìonso a yiònsò;
cu tèèja yà kala n’cu tèèla yà lèèlù nè hì àdi àcu
bàla :
Kapinga wa Kacì nè Ciyàmba wa Kacì,
m’wa Kabìmba Bìanzà wa Kàzùlukù
nè m’wa Mbààlà Bìanzà wa Kèimba,
Kapinga a Yàmbà nè Mulèka wa Mutuàlà,
Bàlèngà wa Mbombo nè Kabedi wa ba-Ndiàdyà,
pàmwè nè Cilandà wa ba-Kààsà a Mutòmbò,
nè Ciyàambà mujiikila naè mùoyo pa ndòndò,
Kapinga Àvòka nè Maetà wa Dikàmbà,
M’wa Mbùùyì Cibola nè Kalanga wa Buònyì,
Kankòlòngò wa Buondo nè Masengu Tudìngà,
Nzujì wa Mbombo nè Ngaoyà a Cibànda,
Tshiala Muana nè Mujìnga Muina Kabanza,
Lucie Èyèngà, Kanjìnga Ruth nè Marthe Bàdìbalà,
Clémentine Nzuji Madiya nè Annie Kòngòlò,
Sandrine Ngalula Mubènga
nè bângì, bà cà tèèbwà apaapa;
tu a sàkididi pàopò wùebè ùewe mu’qu’lelà
mu’qu’amùsha : Agnès Kabèèna Muawuka,
nè wa lungènyi naebè bule bùmwè : Kasala Marthe.
Bùdì mwà nkàshiàmà kay bùdì mwà ntambwe ;
kay bùobù bùmwè bùdì muunda mwà bàanà bààyò ;
tudi baonso mu kaantu kaluka, baonso mu lubilu,
pàmwè naè yeeye, kabùlùkù, mumunyi wa mbwa ;
nànku, baobo bà ìpata nshìmbà, mbala c’hù seki ;
bualu n’lubilu luètù lwà bukwà nyama :
cu ela ba-mààmù lumbandì n’dibànzà cu bà
kùdika :
bualu, cu ja bilenge n’cu londa dikàsà :
dikàsà, dì à tuatwà baana balùme,
kay diodì, dì à jiajà baana bakàjì,
kay diodì dìmwè, dì à yiilàyììlà baana batekète.
Ya Tshììtshi,
Pàdì tutendè tù tuìlaangana
kay pà dì’tu tù tèndaangana :
nànkù tù cingulukà kùokò
hàmwè haètù matumba masobuela
bûngi bu tùdì mwù àcu cììsha lùkàsà.
Kuètù, hudi wa ba-Madeleine Nsaeya
nè Cipàmà wa ku Mulundù,
wa ba-Kalenda Ntambwa nè Muamba Kayeeya
nè wa ba-Bukàsa Muene’Diitu :
baena « cu buota n’cù buòtà,
cu reeba, n’cù rèèbà : kabonkorèe ».
Tèèlejà Kàbìndà :
« Tïenì, mudiànò ; nà qù imùna;
nè mùqùfùle bìbukomè bibì.
Tà kui muùntù ata wumwe
àcu tù abùlùle nùobe nyaa ».
Tèèlejà kyà Luolo :
« Etienne : òbè ne dibwe dyà kyalàntàndà,
ke kùdipò ntanda yiàshilè ».
Pa citwà a mukòlò,
hudi wa bà-muena Nshìmbà,
Nshìmbà cikòla mujilanga nàendè,
Nshìmbà wa cikùpùkùpù cikùpa cìmwè,
nyunyi mituuta hìsàtù mipàlakaja :
kay lungajì lwà maanyì hà àcu dyà biela maanyì,
nsebela nè dikàmbì bì àcu mana cikongò ;
Nshìmbà wa mwà Kazaadi Mbwa a Matùmbà,
mù ca’ena mùomu cu ela cilumbù ;
Nshìmbà wa mwà manjì Dianda Kasanjì
nè wa mwà Mùkùmàadì,
mu Kamonya kà mansàmbà ;
hudi wa ba-Kaseki wa ba-Kàlàmbààyì,
Kaseki wa ku Lubùmbù, maayi maela lukamba,
dingùlùngù mukwà cisùmaangana meînù,
Kaseki kàdì nzùbu wu a, kaoko, cu lààla,
naè hànu yeeye mufìnga lumuemwe luîngì ;
hudi wa ba-Kanyìkì Nzùbu,
cimungù wa ku mùombò ;
Kanyìkì kà bulaba bushiemà,
bulaba bù dya-dyà ngomba bisuosà,
Kanyìkì kà jimbìlè mutuòke wa ngomba,
ngomba yà mutuòke kà à yì àbanya bioko,
mukàjì a mutuòke kà à àndamuna wuakù,
nzùbu wa mutuòke kà à tèèka diyiebà,
mpàla wa mutuòke kà à mu enza ntuoto,
mukèlè wà mutuòke kà à kùdimuna lusenge,
biumà byà mutuòke kà à sèlaangana nàabì.
Muipù wa Cituòlo wa Mbaayi,
wa Muembya nè Kapuuya wa mu Katààbwà;
hudi muipù wa Kaandà wa ku masàngà,
muipù wa Kabìndi a Nkàshiàmà,
wa Ndaba muyembi nè Buowà wa mu Dilunga,
hudi muipù wa Nsumpì Cibààlà mucì wà buicì,
muipù wa Mukuànga wa ndeke,
wa mu mbàlaasà yà mabwe miasa,
yà mu Bonzòla ne yà mu Disela ;
wa bà lungìlà nsànga mwù àcar fika muulu,
wa bà lungìlà ngènyi bà à muna nyama wa nzaji,
bà à mu tèèka nkùbà wa biuma nè bimunà,
eku, bukwà bisàmba bù kàya bù kàwulula bintu.
Kuètù, hudi wa nyòka mule-mùle mule,
nyòka mule-mùle wu cà dy kòsolola biombo;
hùdì wa nzuòlo mulààla pambèlu,
wu cà àndamuka nkuadì;
nyòka nè nzuòlò yà Kalonji,
kà àkula’akulà muakulu mukùlù’kùlù, wà ka
bukùlù,
kà mpàngà wa mwù acu akama miandà,
Kalonji kà nangìlè cu dy fìnga bantwu,
kà bèngabengà cu dy fìnga nsonà,
kaasàkàna mpàta yà mikùnà nè bibanda;
hudi wa C’à’paebwà’kù’mìnù, Kalonji Milabì :
cièndè cì àcu dy àngacila kay cikùlù ;
Kalonji wu dy angàcìla Kabedi a Hilunga,
cu bàmbakaja Nyembà, Cibuàbwà nè Hodyà
ècu dy àlula cìtàndààyì wa baana milongolongo :
Kalonji kà vudìlè ècu ela nè cianza muulu.
Hudi’mù wa ba-Hilunga a Mbìdì
bà Kabìmba nè Kampema Mukendi,
bà mu nkòlo wa dilembwe,
mù inyìnè Kampema bùatù,
bà mu Kabalà mulengèle lengelèe,
mù yiilè car buela Ngandu,
Ngandu muvuàla mupwè :
yeeye wù ya ku lufwù,
hànu bwu wu yà-ya ku didyà.
Hudi’mù wa ntììta mîngi a mìngì;
ntììta mîngi yà Mukendi Mbàngìlà,
hìdì misòkò tèntè pa miongo yà mikùnà,
mu mpàta munène wa Ngoma a Diitu,
mpàta wùdì ba-mènà bà badila mìtùoto,
mpàta wa cikùtùkùtù,
wu ca’èna cu bììkila muntwu cu umvua’yè,
mpàta wudi lubìlà cu fùla’lù
bàobo ècu lù lunga ciondo,
ciondò cu pùwa’cì
n’ca cìyi miombo muunda,
mu nkòlo wa bà longèshìlà
bukwà bisàmba mwù àcu elangana ciondò.
Hudi wa mu bupòle, bupòle buluila luseelà :
bupòle bucìmuinà Kasonga a Cinyama,
mwà Nsanà a Lukùsà lwà Mbùyambà,
bupòle bucìmuinà Ngòngò mu Cindùndù,
bupòle bucìmuina Lumpungu mu Cibombò,
bukòndomuèna Mpànyà mu Mìnkelebende,
bufyekèèla mucioko fyekefyeke mu Mupondo;
bìmpàla’nkùnyi nè ba-kabòndà ntàndà :
kàbùmbù kà nsangà Cienda wa Ndaayà,
Kàtàkù Mukùnza nè Mbangù Cibàngulangana
miele
nè Mbumbu Katengatenga,
nè Ciòshà wa Mpànga nè Mukinkila Baeya,
bàvwà kapàlàntàntà nè biètù bilòbo,
bilòbo biètù biashila majambu :
kay Lunkànà wa Lunkànà nè Luabaeya Luvuenga,
Nsàla Mutuòke nè Mpuoyi wa Muele,
Luabaeya Makèlà nè Luabaeya Kanyianà,
Muadiàmbala Keimba nè Keimba Kaminantende,
Cimankìnda Muamba nè Ntùmbà Muipìka
Mpasu Kaandè,
nè bà-mu Mbùngà mwà Cikela Cibàngù,
nè Mukendi Nshìmbà, nè Mutòmbò Mushidi
nè Kabèngèlè kà mankàmba Dibwe wa Mukendi.
Hudi wa mu Cìbàtà,
mùdì, leelù, bakàjì bà twa mbuaya,
mùdì balùme bà twa nsamba;
bà mu twà, bà mu tùmbula muulu mule;
naè : tùmbutùmbu ! :
hànu bwu Mutòmbò Kacì;
naè : c’à làmbulu Mpànyà,
c’à làmbulu Lùmpungu,
nànsha Ngòngò,
nànsha mulopò Kasongo.
Hudi wa bakìtù bà mu Kasengulu :
Nkàndà à kàzààdì, yà lusèngèngè
milongo yà kamana‘mashìnda,
mitòmboja naè ngoma wa nsambi,
eyi misumpà bikùpùkùpù,
eyi hì kùpa bianza bitupù,
naè mùoyi mupàtàkàne muunda,
wù àcu bunda muzèmbè muluishì,
naè muadiàmvità, wu cà manyi’yì,
naè cimankìndà, cì cà manyi’yì,
bì yì kàbìdìlè, kàbì’kàbì, naè,
« kuàtàayi muluishì naè bianza » :
hì à pìtuka, bûngi’yì miandaanda,
ku mvùnda wa màsashì maanda;
hì à dy ànda panshì: mukunda k’a wù !
mu lusenga lwà mu Kasengulu;
hì à kàndila wùetù ntanda,
wùendè mpùngà wa buèndè butànga,
ku mvùnda wa lùayì lùumù lutanga.
Hudi wa mu bupòlè,
bùdì bù tàkanyikà leelù,
bwu mpùtà wa kasùlu mutùmbulula :
kuètù tùetu, kusanga ntete,
kù lela’lelà’bo beina diesè,
n’kùdì, leelù, mpasu yà mukùmbì
mibuejè ciyiòla cinène a nènààyì;
kuètù a kuètù,
ku bankambwà, ku balèèlà,
n’kùkaadì : mipwa kay bibeeba biàkù,
hìdì : tubalakata kay bisemuna biàyì ;
ku miufù yà baètù banyìnkà,
hìdì, pa balùme, mikùnyine makonde,
pa bakàjì, mikùnyine yioyi bibòte
byà biumà bì àcu ciònkomoka nàabì,
diiba dionso dipìcile pànwu,
n’kùokò, kùkaadi, lèèlù,
mìlembà bibùndù, makòlò bibùmbà;
kuètù, kùdì : cu sanja bitaatataata
ècu dy fùkila kà’dy’èndelaendelà,
n’kùkaadì lèèlù : kàlaasà bisebusebu,
bakùlù nè bitende tèntè mu bupùmba;
kuètù, ku balèèlà,
kùvwà kwà : “cu tanta n’cu eyemena angana”,
kwà :”mukuèbè wù à dya buntììta,
paèbè hu a dya bungaoyi’mùana”,
kwà : “mukuèbè wù à muna mbùji,
paèbè hu a mu pungila muonjì”,
kwà : “mukuèbè wù à kuàta ditàpà,
paèbè hu a mu tuàdila luenyi”,
n’kùokù kùkàadì mpindi ewu,
tukuakuòjì tusòmbèle hànu ditàpulula angana,
tu-mukàjì mpanda meiku,
wu leejìle bàyaendè pà àcu ya ca àsa.
Kuètù, ku’ètùetù,
kù àcu tààbwa lunkèèlu nè ìba a muluòlò,
n’kùkàadì, leelù wa ndaayà ewu,
bajindu kay bà àcu kù kùmina bikàshi,
tùetu batùnguila cìbuìkù nè lubàkùbàkù,
ba-cikòluolò nyunyi wa nsambàsàmbà,
tu sàmbana, tu samba, tu sambuka mbìlànjì.
Hudi, ùewe, leelu ewu,
wa ba-uewe bûngi cyakàa :
wa bàdì bafikà nè mutù ku citùnji,
wa bângì, bàdì bakàlàmìna mu njila,
nè wa bàonsò, bàdì ba’mù’kùùdìla muoyi.
Hudi wa bàdì cu ela ntòndo mu macì,
naè : « mutànga, dìmukà »;
naè : « kuonso, ku hù ya-ya, aku,
hànu tèntè, batànga bàdi kù » ;
naè : « hu a kù ya kù ba-muandà »,
naè : « c’hù kù yi kù ba-wùetù »,
naè : « bualu, tudi nàabò, baonso a baònsò,
hànu bàanà bàmwè bà Hilunga a Mbìdì »;
naè : « hu a fika mu Bakuba,
cu dy twu mu butèyi « cyà »,
hu a anji cu mòna Bakuba
muàbò mù tèyateyà’bo pààbò »;
naè : hu a lela, c’hu imanshi,
nànsha kaoko kà mutù mpandu;
naè : kaètù kaimanshila mutù mpandu,
n’kàmwè kà àdi àcu tù lumbila, cianza panshì,
hànu bwu baètù, bamuangàla kuètù, kala,
njiadì, hìdì hànu hì mòna bamuangadi bapya,
yioyo kuulu jiù, ècu bà jìkilà baonso mipwa,
naè : bà kàlaminà baobo hànu kuàka nàka,
naè : ca bà londo mu lùpòndà luàyì yioyo;
hì bà buobola buobuobo, mielè nè bikòwà.
Madilu haèbè ùewe m’madilu
hà mu madilu hà mulunguluku !
Kuètù, kù ba-muànàana,
kùdì butà bù neemeka mpàndà,
mpàndà paèndè wù neemeka butà,
ku ba-càdiàlà nyama a mbidi a mùntwù,
kù cà diadyà’bo nyama wudi bwu muntwu,
kù cà dyà’bo nànsha nyama a cidyà a bàntwù,
n’kùdì leelù ewu : mbùji wù lela,
nkàshiàmà wa lùngenge wù àlula,
n’kùdì mukwà lubombo naè ngandù mu maayi
kay w’owelawela’mù, mukètèje,
muoyo wuèndè mutùùja muunda,
n’kùdì lufwù lukàbila lukebu nè luìdì,
n’kùdì diàkù disànka n’cu upula lufuìlà,
n’kùdì mfuìlà bûngi’yì, hì cà àyi acu upuibwa,
n’kùdì mashi nè binsònji nkòkà bodyabodya,
nkòkà hìdì hì puekelà bòdyàbòdyà
mu Kàsàayì, mu misùlù yà Cikapa nè Luebù,
mu misùlù yà Sankùlu nè Luluwà,
mu lubìlànjì lwà Bituuta nè lwà Cilembà,
mu Mbùjimaayi, mu Luilà, mu Ka-Leelù,
bòdyàbòdyà :
mu Lubì a Mpàta, mu Muòyì,
mu Lukùla nè mu Lubì,
nkòkà hìdì miuwùja tèntè :
Kajiba, Luomba ne Ndìngà,
miuwùja majiba hà Mfwa nè Munkàmbà :
Munkàmbà wùdì wuowu maayi kezekezèe,
maayì hàdì, kasuosà kàoko cu mata mùomù,
haoho ècu kà sàka ku mukùnà,
ècu kà tùma ku yiàhò mielaelu,
hànu bwu majità, ha tù fulafulà ku muoyi.
hànu bwu matè hà tù tuìlatuilà panshì,
hanyì ha tù tuìlatuilà mu didyà cibalù,
bù à mibi cu pueka’yì yionso nè maayi;
tùetu cu shiàla nè muoyo mutùùja muunda sè :
bà à tù dila, tu a nyiana;
bà à tù seka, tu a diunda.
Ku Munkàmbà, hudi mutumba
nè Konshi a Bulaba Mfìdi Mukùlù,
Konshi wa bilembi bì lualwà mfità bwu bibùlà,
bì lualwà bikotà mikààyà,
Konshì wa batàpa Mpànyà,
baindila Lùmpungu ku diashì,
Konshì kà Luntu lwà mutùnde mukùnze;
Konshì kà qù elà : sangà wùabò !
Hudi mutumba kàbìdì :
nè Diishì wa Mbùùya a Kamànga,
wa mu Dibungi, wa mu Buoyà, wa mu Miabi,
mùdì cu somba mbùji,
mù cà’enà cu somba mùntwù,
naè : Ka-Yòwa wa Bayombò
wù mù bìdìla diyiòyò,
mùdì nkuadì wa muzekete nè wa bumàmà,
mùdì muntwu wu cììna nyòka,
nyòka wù cììna mùntwù,
munkacì mwà meitu,
mushìlù, buowa nè makuòtà.
Tu a fikì muènù pambèlu, mù ba-muana,
mu wùebè nkuòlò, mu wuèbè muluòlò :
mu hùdì mulùme uowa, nyianà uowa,
wùotò tùoto : muowa maayi wa Kanyìndà :
wa bà òwaowà maayi pa bitààlà ;
nyianà wa ku tùbùùbù tùdì tupìta mpasu lùumù ;
nyianà wa mu Cinciankù mu matanda,
mù dì’bo bà fùla nkàsu, mielè nè nsesu,
bà fùla mafùmà, tuelè nè tupaaya,
bà fùla nè biamù biambùla bikuàbò;
hudi wa ba-Mpaatu mukwà Ciminyì
nè wa ba-Matàdi mukwa Nsùlù ;
hudi wa ba-Cikàjì nè Katumàngà,
wa ba-Kàtàmbakanà nè Muamba Mudìmbà,
wa ba-Bàdibàngà Kabundi wa Mapùmba
nè Lumbalà nè Kabeya Milèmbè ;
hudi wa ba-Kasonga Lèmbèlèmbè,
muena Katùku, muena Yàmbà,
mukwà Luonji wa ku Lukàngu,
wa luonji luîngi a luìngì, lù cà sombà’ye,
lùdì, mu yièndè mpaayà, luuwùla mùomù tèntè ;
Luonji, kàsùùyì mukuodìle wa mu Cibombò,
mù cà èndi mbùji muunda a muunyà,
mù èndaendà nyiunyi mikuoko ;
Katùku nè Yàmbà, kàdì bûngi kabùkabù,
lulelu makàlu nè makàlu :
mùdì mulela mutuòka,
mulela nsekimuabi,
mulela wa mbidi wa lusà,
mulela mufììke wa mpàcì ;
nyianà wa ba-Katombà mu Kàlàmbààyì,
kà dììlè mpasu nè masàlà, bìtondolo ècu tòla,
mwà mukwà Lukènyi wa Lubombò,
Katombà Kabòngò, mukwà Luonji wa mu
Lukàngu ;
uowa wa ba-Kalààlà wa bà-Mfuamba a Luàbà :
Mfuamba a Luàbà muena Kabàmbà,
Kalààlà a Kafumba mukwà Mpatà wa mu
Cilundù,
wa bingomà bìbìdì biela ngovyà a mùana,
wu c’à àbishìle yeeye nànsha cìmwè,
wù à cìmuna nàabì bantwu misùmbà,
hànu ku dièndè disokolola dyà mulèngè ;
uowa muena Nzembà, muena Cilandà, muena
Kààsà ;
hudi wa ba-Kààsa a Mutòmbò wa bà-Cilandà :
Kààsà wu dììle nkùndà yà Cilandà,
Cilandà ècu shiàla wù shiobola muadi ;
hudi wa ba-Ciànànga Ciondò,
wa ba-Ntambwe Kankonde,
wa ba-Kadima Diiba nè Kabòdi Muasa Bualu.
Nyianà uowa :
nyianà wa ba-Nzèmbèlè muena Mukàndà,
muena Mukàndà, wùetù mubela mupanga ;
uowa wa bà-Mulowààyi wa Mulamba Nzàbà,
Mulowààyi mukwà Kàshììlà wa mu Kabuoto
nè wa mu Cindùndù mwà Buondo wa Nsenda,
wa mu Cindùndù cyà njikija balenge ;
Mulowààyi Muuyà muowa ku muonjì, mu Kanàngà,
kùdì baena yòmbò batuòka a tuòkà,
hànu bwà bipùpù bitàpisha mukàjì a mutuòke,
bù à, haèndè meiswu, cu shììsha’hò cu mu tuìla ;
hudi wa ba-Muleeba, mukwà Bilonda ;
hudi mukwà Ntombolo,
mwà Mupompa a Mpànga :
Mupompa ciluòtakana mu muunyà,
cimòna bituòke, ntodiòngò,
cimòna muulu, cimòna panshì,
wa diyiukì dimbidija nè balèèlè ;
hudi muena Kapinga a Ntùmbà
wa mwà Mupompa a Kaandà,
wa ba-Lumbalà Kapinga a Ngandu ;
uowa nyianà wu acu dy pa nkàyàendè,
wu paèbuà cintu, hànu bwà meiswu ma’cì’lèjila ;
nyianà wu oluela muntwu cianza,
buundù bwà dilòmba bù à mu kuàta,
cièndè cianza cì à dy kònya konyaa.
Mulùme uowa :
nyianà wa Mpukà Cintònta,
nkàshiàmà wu’dyà-dya nyama nàendè ;
nyianà wu shingìle bulaba bwu nshinga,
nyianà wu ipìkìla buanga bwu biajì,
mukàjì musòmba wù sonsola kuikù ;
wu sumbìle cimunyi cyà mudilu ku bianza,
mu njila wa nyòngòlò wa miidìma,
nyòngòlò wu cà buela bajindu,
mù buelèlè Mupompa a Mpànga,
Mapùmbà nè Mpuoyi a Kasàeyà,
bàvwà, bàobo pànùapa apa, bà’bànda, bà’pueka,
eku, yiàbò mindìdìmbì mu nkùlù a bulaba.
Mulùme uowa,
nyianà wu acu twà makùmbu kabùkabù.
Uowa cisèba c’à tekeci :
nànsha yeeye mutwà mu cinwu ;
kasuuyi m’pòpola nkèlèndè ;
uowa musuàs’wà luna :
wù diadyà bipàndà wù àtula ;
uowa nyòka càfwu meiswu :
nànsha yeeye mu maeba ;
uowa ntenga wa nsàlà yà nduba ;
citààlà wu acu sàma kuòkoluoko :
bikuka bìonso bì à tuuta mikuekwe;
nduba wa mìntenga cìdìdìì ;
luzòkola mankènènè : nyiunyi a kamembu;
uowa nyama a dibàlàbàlà, nkàshiàmà a lùngenge,
ntambwa a buoyà, nzevwu a mibanga ;
uowa mbowà c’à ùmvwa bibingu ;
nkolòbuòyò : ngandù wa mu dilembwe ;
atàbà,
mpumbwa wa pa mashìna bisàkusaku,
mashìna mafììka mpàla, hà èngelela makaaya;
mpànga wa manàngànàngà :
wu nàngamana mazengù,
mpànga wa cimpàngàngà,
wa luendu bwu ntambwe ;
uowa cipànd’wa nshìndameenu :
bà à dya nshìma bà à mu laaba ;
uowa mukàmb’wà ngovya ;
uowa cinwu nkònga batwù,
cinkùnkù nsanga bilembi,
cikòngo bukwà miluòlò,
ditùnga bukwà nkuòlò,
mbuwù cisanga bukwà maayì :
hà misùlu, mbìlànjì nè majiba;
uowa ci-mikìla ntùntumuna mavuala,
kafiondo kà muunda a maayi,
ntùnga a nsangàsàngà ;
uowa cimunyi cyà dikènkè :
dì cà ìmina’aminà mìidima ;
uowa mùtùotò wà muulu :
wù àcu bììkila cu itaba’wò ;
uowa, mulopò wùotò tùoto mukààkàlà ;
atàbà, atàbà, tù atàbà, tùoto,
uowa uotò muntwu wa mpolondo,
uowa nkuòjà a kalàndà à mùsèngà,
uowa wùotò Yombo a yòmbò.
Papa Etienne,
Mwà Mupompa, tudì kumbèlu ku majambu.
Bwà diakuila di hùdì mu’tu’akuìla pànwu,
tudi tu qu ela tuasàkidila tuingi a tuìngì;
bwà bu-citèèlù buèbè munkàcì muètù,
tudi tu qu ela lumbandì lunène a nènààyì.
Pànwu m’pà mushìya wa mushìya,
m’pà masela nè bilunda bisangana bimenà :
kuètù ku bulaba ku tù fùmìnà kay ku tù à pingà;
hu a tù diànjididi ku diasa lusàlà lutuòke,
né tù qu londà.
Cu qu dila n’cuètù cu dy dila,
bualu, mù àmbambà’bo
ku Kàbuluanda,
ku hù awuìlà mùsubù ècu tùpula ndundu,
n’cwà sè : ku tùdi eku n’ku hùbaadì,
ku hùdi akuaku n’kùoku ku tù lùalwà.
Kàbìdì kàbìdì, mù ambìla’bo naè :
muntwu wa muoyo wù à àkuila mufwè,
ciètù cisabù ci qu elela n’diètù disambila edi :
Mawùeja À’nangila,Nkambwà wa c’À‘fuàlà,
Ùewe Mpìdìmbwà Mudiànjìdìle pànu,
Cìama muena dialù dì c’àyì nshìkìdì,
Muanza a nkòngòlò wùdì muelà diulu citupà,
Lupà’pààyì wa mùoyo nè wa bukolè,
Uewe wu pà-pa naè micì muitu,
Hu pà bantwu bà panshi,
Hu pà nè nyunyi yà muulu,
Wudi Mupà muntwu meiji nè lungènyi,
Kalunga, Wudi Musongè ntambwe mèinu,
Mukòba nì ngomba-ngòle bulengèle ;
Ùewe Màayì Wü ènda’endà muunyà nè bufùku,
Dìiyi Wu lèla nè lupeepè nè màayi,
Dìiba Wu c’àyi cu twà mèiswu cishikì,
wùonso wu kàà dì tàngila, dì à mu osha nsèsè.
Ùewe Cìibi wa mmòna kùbìdì,
Wù mòna muunda, Wù mòna pambèlu.
Ùewe musàsà wà mèiswu’mèiswu,
Wù mòna bi tù cà mòna’monà.
Ùewe Lupeepèlè Wu c’àyi cu tèya,
wu kàa lù tèyi, wù à mù àlula mutupù,
Ùewe Mfuàdì, Wu sambasamba,
Wu tù sàmbasambà mu nsanga’ètù ;
Ùewe c’À’taèbwà, makùmbu pààhò kabùkabù ;
naè wuètù mùoyi muunda sè,
bilengè bì ènjaìbwà pa Bulaba
mù kàadì’bi bienjaìbwa mu Diulu,
pàmwè naè diitaba sè,
bibì byà pànu bìdi bì kàlamina’pù,
naè, lufwù n’lwà baètù bankambwà,
naè, mùoyo ng’wuèbè,
mu njila wa diitaba edi, tudi tu Qu lòmba sè,
mùvwà Etienne Tshìsekedi nè mùoyo mulelè,
Hu a mu alula mulelè wùebè c’à’fuàlà;
tudi tu Qu lòmba, mu diinà dyà
Wùetù Muinàenkà Yìezù Wù’ekelaela, sè :
aha haètù aha hà ènjiibwà : mba’mba’mba
[1] Muluòlò : famille, patois ; diiba a muluòlò : le soir, le moment de se retrouver en famille et patoiser.
[2] Kìluòlò : gouverneur de province, en kilubà.
[3] bukelenge bwà ciàtà : régime démocratique.
[4] Musangù : une réincarnation.
[5] Mfindu : salissure, saleté.
[6] Mùselemba : partie de plaisir, amusement, sinecure.
[7] Le pouvoir sans savoir est pure brutalité.
[8] ngavwà : revenus.
[9] Cu munga : capitaliser, investir.
[10] Cu pèkesa : gagner peu, être prolétaire ; cu pùkusa : ronger, grignoter, mourir de faim.
[11] Ngèlaèlà : ressources.
[12] Buyonò : mandat ; buyionò a bùcyà : mandat à terme fixé ; buyonò buzùluibu : mandat révocable.
[13] Cu lubuluja buètù bùpèèmè : gommer progressivement nos persistants signes extérieurs de détresse.
[14] Bukààkàlà : moderne, modernité. C’est la résidence secondaire, un pied-à-terre, une résidence abandonnée ;
[15] Un proverbe dit : « wu a muangala, c’à tùùlu njilù ; wù àdi acu pingana muèndè mu nkolò » ; nkolò c’est la résidence secondaire, un pied-à-terre, une résidence abandonnée ; nkòlò c’est la résidence principale ; dikòlo c’est le domicile, le terrain d’exploitation ; nkòlò nè nkòlò bìdi nkuòlò c’est-à-dire une cité ou polis et politique, la geston de polis est bùkuòjì.
Cìdììdì c’est un sondage d’opinion, l’évaluation de l’impact d’une action publique ; cidiidi c’est le flotteur qui, à la pêche à la ligne, indique que le poisson mord à l’hameçon ou ne le fait pas.
[16] « Cìbàtà » : embrouille.
[17] Lùkùùbwà : gouvernement.
[18] Mbungàètù : république, c’est-à-dire « la chose publique », notre patrimoine.
n[19] Mukena : assigné à résidence.
[20] Dans l’univers, rien ne se crée, rien ne se perd, tout se transforme.
[21] La gravitation universelle est telle que des petites masses tournent autour des grandes masses, qui les attirent.
